Słuchacze poznają także historię Andrzeja Koeniga – aktywnego działacza społecznego, który po utracie wzroku nauczył się funkcjonować na nowo, korzystając z technologii i wsparcia systemowego, a dziś inspiruje innych do działania i przełamywania barier. Kolejnym ważnym wątkiem jest rozmowa z terapeutą Ryszardem Pabisiem, który przybliża działalność Klubu Pacjenta przy Karkonoskim Sejmiku Osób Niepełnosprawnych oraz tłumaczy, jak rozpoznawać problemy psychiczne, gdzie szukać pomocy i jak ważne jest wychodzenie z izolacji.

Audycję uzupełnia refleksyjny felieton Marii Woś, dotyczący przemian społecznych, języka oraz podejścia do macierzyństwa i rodziny we współczesnym świecie. Całość przeplatana jest muzyką i utrzymana w ciepłym, przystępnym tonie, zachęcającym do refleksji, ale też do aktywnego uczestnictwa w życiu społecznym i korzystania z dostępnego wsparcia.

Zapraszamy!

Prezes Mariusz Marczak podsumowuje cztery lata działalności, wskazując na setki wydarzeń, wyjazdów oraz rozwój działań także poza sportem – m.in. w obszarze turystyki czy edukacji cyfrowej, co pokazuje szerokie spektrum wsparcia dla środowiska. Klub działa ponad podziałami, stawiając na wspólnotę, szacunek i wzajemną pomoc, a jego działalność stanowi inspirację dla innych inicjatyw w Polsce.

Współczesna niepełnosprawność nie wyklucza aktywnego i pełnego życia – przeciwnie, przy odpowiednim wsparciu i zaangażowaniu może stać się impulsem do działania, rozwoju i budowania silnej, zintegrowanej społeczności.

Zapraszamy!

Przedstawiono także osobiste historie uczestników i sympatyków klubu, ukazujące, jak ważną rolę odgrywa on w życiu osób z różnymi doświadczeniami zdrowotnymi i społecznymi, dając im przestrzeń do aktywności i spotkań. W dalszej części audycji zaprezentowano podsumowanie zimowych igrzysk paralimpijskich Milano-Cortina 2026, gdzie Polska zdobyła dwa medale dzięki Michałowi Gołasiowi, co uznano za sukces i dobry prognostyk na przyszłość.

Całość programu łączy tematykę sportu, integracji społecznej i sukcesów osób z niepełnosprawnościami, pokazując ich determinację, siłę oraz rosnące znaczenie w przestrzeni publicznej.

Zapraszamy!

W dalszej części audycji pojawia się druga gościni – farmaceutka Sylwia Jarosz, która przybliża temat szczepień, ich dostępności w aptekach oraz znaczenia profilaktyki zdrowotnej. Zwraca uwagę na niską świadomość społeczną i wpływ ruchów antyszczepionkowych, podkreślając jednocześnie bezpieczeństwo i korzyści wynikające ze szczepień.

Całość audycji łączy wątki społeczne i zdrowotne, pokazując, jak ważne są zarówno systemowe wsparcie osób z niepełnosprawnościami, jak i odpowiedzialne podejście do własnego zdrowia.

Zapraszamy!

Rozmowę Stanisława Schuberta z Dorotą Ćwiek przewodniczącą Powiatowego Zespołu do spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Jeleniej Górze, a będą rozmawiali o kolejkach i wyzwaniach, z którymi boryka się ten ważny podmiot. Następnie usłyszymy rozmowę Stanisława Schuberta z Marianem Sz. i Wiolettą Ziętarską o projekcie pt. "Wsparcie osób niepełnosprawnych. Budżet osobisty". Kolejnym rozmówcą Stanisława Schuberta będzie Wiktor Ż., który opowie o konkretnych zakupach poczynionych w ramach ww. projektu. Na koniec usłyszymy rozmowę z Andrzejem Dudziakiem o Janowicach Wielkich, o życiu społecznym tego miasteczka i nie tylko. Zachęcamy do słuchania.

Drugim gościem był Ryszard Pabis, terapeuta uzależnień, który przedstawił działalność klubu pacjenta i możliwości uzyskania bezpłatnej pomocy psychologicznej oraz psychiatrycznej bez skierowania. Podkreślił znaczenie szybkiej reakcji w sytuacjach kryzysowych, walki z izolacją społeczną oraz potrzebę przełamywania wstydu przed korzystaniem z pomocy specjalistów.

Całość audycji pokazuje, że zarówno w obszarze fizycznych ograniczeń, jak i zdrowia psychicznego kluczowe jest budowanie dostępnych form wsparcia, integracji oraz świadomości społecznej, które pomagają ludziom prowadzić bardziej aktywne i bezpieczne życie.

Zapraszamy!

Następnie pojawia się segment historyczny dotyczący pomników w Jeleniej Górze, ze szczególnym uwzględnieniem pomnika wdzięczności Armii Czerwonej. Przedstawiono jego genezę, funkcję propagandową w czasach PRL oraz późniejsze usunięcie jako symbolu zniewolenia.

Całość programu ukazuje różnorodność tematyczną – od spraw społecznych i wsparcia osób potrzebujących po refleksję nad historią i pamięcią lokalną.

Zapraszamy!

Główne tematy to:

• Rozmowa Stanisława Schuberta z Iloną Roman o asystencji osób niepełnosprawnych – Ilona Roman, koordynatorka projektu, omówiła funkcjonowanie asystentury w Jeleniej Górze. Program, dofinansowany przez miasto, obejmuje 72 osoby niepełnosprawne i seniorów, zatrudniając około 65 asystentów. Dostępnych jest jeszcze około 10 miejsc. Beneficjentem może być osoba posiadająca orzeczenie o niepełnosprawności (znacznej, umiarkowanej lub lekkiej). Asystent pomaga w codziennych czynnościach, takich jak zakupy, sprzątanie, załatwianie spraw urzędowych i podstawowa higiena, o ile beneficjent i asystent wyrażą zgodę. Konflikty są rzadkie i rozwiązywane poprzez zmianę asystenta. Asystentem może zostać osoba z co najmniej półrocznym doświadczeniem w pracy z osobami niepełnosprawnymi lub seniorami, posiadająca rekomendacje. Szkolenia są oferowane w ramach projektu. Stawka dla asystenta wynosi 50 zł brutto za godzinę. Osoby ze znacznym/sprzężonym stopniem niepełnosprawności mogą otrzymać do 70 godzin wsparcia miesięcznie (ok. 3500 zł brutto), a z umiarkowanym/lekkim – 30 godzin. Jeden asystent może mieć dwóch podopiecznych, co daje możliwość zarobku około 5000 zł brutto. Projekt ruszył w maju. Miasto Jelenia Góra potrzebuje wsparcia dla około 200-250 osób, ale otrzymało mniej środków z powodu podziału funduszy i zmniejszenia dofinansowania z Ministerstwa Rodziny i Polityki Społecznej. Rekrutacja beneficjentów odbywa się na podstawie potrzeb, samotności, wsparcia rodziny i stopnia niepełnosprawności. Ilona Roman poinformowała, że po wakacjach ruszy program skierowany do seniorów, finansowany z Urzędu Marszałkowskiego.
• Gawęda Stanisława Firszta o bibliotece z Cieplic i jej zbiorach – Stanisław Firszt omówił losy dawnej biblioteki majorackiej w Cieplicach, należącej do rodu Schaffgotschów, i jej zbiory, które po II wojnie światowej, głównie w latach 50, zostały rozproszone po całej Polsce. Warszawa przejęła ogromne ilości zbiorów: Biblioteka Narodowa (ok. 20 000 książek, 16 000 starodruków, 7000 grafik, 800 rysunków, w tym cenne polonika), Główna Biblioteka Lekarska (1767 starodruków medycznych), Biblioteka Uniwersytecka, Muzeum Narodowe (m.in. X-wieczny komentarz do Koranu z namiotu wezyra Kara Mustafy spod Wiednia), Muzeum Etnograficzne (stroje ludowe, instrumenty), Muzeum Łowiectwa i Jeździectwa, a także Instytut Zoologii i Muzeum Zoologiczne (kilkanaście tysięcy eksponatów przyrodniczych). Wrocław również wzbogacił się o znaczne zbiory: Archiwum Państwowe (całe archiwum Schaffgotschów – prawie 2 km akt), Biblioteka Uniwersytecka (tysiące rękopisów, starodruków, map), Muzeum Narodowe (obrazy, portrety, ok. 300 egzemplarzy broni, grafiki), Muzeum Miejskie (zabytki archeologiczne, portret Johana Antona Schaffgotscha), Zakład Narodowy im. Ossolińskich (19 000 odcisków pieczęci lakowych, ok. 200 starodruków polskich). Nieliczne meble z pałacu w Cieplicach znajdują się dziś w filii Politechniki Wrocławskiej. Kraków posiada cenne eksponaty: na Wawelu (ok. 17 przedmiotów związanych z odsieczą wiedeńską, m.in. turecka tarcza i rząd na konia), w Bibliotece Jagiellońskiej (liczne starodruki i grafiki) oraz w Muzeum Narodowym (szkła z cieplickiej wytwórni Schneidera). Inne miasta: Poznań (Muzeum Narodowe – ponad 300 egzemplarzy dawnej broni), Lublin (Biblioteka KUL – 4413 starodruków teologicznych, Uniwersytet Przyrodniczy – zbiory botaniczne z Karkonoszy), Toruń (mapy, grafiki), Gdańsk (model statku), Wałbrzych (ponad 2000 eksponatów geologicznych). Łódź (Muzeum Sztuki) przejęło około 70 portretów z pałacu Schaffgotschów, wcześniej używanych jako rekwizyty filmowe.
  Stanisław Firszt wskazał, że odzyskanie zbiorów jest trudne, ale teoretycznie możliwe. Stwierdził też, że obecnie w Cieplicach brakuje miejsca, aby pomieścić wszystkie odzyskane obiekty, choć po wojnie rozważano utworzenie w pałacu dużego muzeum narodowego Karkonoszy.
• Rozmowa Stanisława Schuberta z Michałem Wiśnickim o rehabilitacji osób niepełnosprawnych – Michał Wiśnicki, kierownik rehabilitacji domowej w Kotlinie Jeleniogórskiej i na Dolnym Śląsku, przedstawił ofertę swojego zespołu. Usługi rehabilitacji domowej, finansowane przez NFZ, są bezpłatne dla pacjentów ze znacznym stopniem niepełnosprawności. Przysługuje do 80 wizyt rocznie. Głównymi pacjentami są osoby starsze z chorobami przewlekłymi, po operacjach, oraz pacjenci neurologiczni (po udarach, ze stwardnieniem rozsianym), a także młodsze osoby z mózgowym porażeniem. Zespół liczy około 10 fizjoterapeutów i obsługuje około 150 pacjentów. Aby skorzystać z rehabilitacji, należy posiadać orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności oraz skierowanie od lekarza POZ. 

Główne tematy to:

• Rozmowa Stanisława Schuberta z Ryszardem Pierzchałkiem o dostępności w turystyce – Stanisław Schubert rozmawiał z Ryszardem Pierzchałkiem z Opola o wydarzeniach dotyczących dostępności w turystyce. Zapowiedzieli wydarzenie w Jeleniej Górze 24 czerwca, skupione na turystyce bez barier. Na Rynku odbędą się prelekcje inspirujących osób z niepełnosprawnościami, wystawi się 20-25 namiotów z produktami dla osób z niepełnosprawnościami, a imprezę uświetni koncert Wolnej Grupy Bukowiny. W hotelu Mercure odbędzie się forum, gdzie specjaliści z całej Polski będą dyskutować o finansowaniu, budowaniu i zarządzaniu dostępnością w turystyce, w tym w górach. Podkreślono, że Karkonosze i Sudety promują ideę "gór otwartych dla wszystkich", mając już cztery dedykowane trasy dla osób z niepełnosprawnościami, z planami na dalsze finansowanie ze środków Urzędu Marszałkowskiego, PFRON i Ministerstwa Sportu i Turystyki.
• Gawęda Stanisława Firszta o roli i znaczeniu zwierząt w życiu arystokracji – Stanisław Firszt przedstawił historię relacji rodu Schaffgotschów z Cieplic ze zwierzętami. Schaffgotschowie, osiedleni od XIII-XIV wieku, wykorzystywali lasy do polowań na zwierzynę łowną, taką jak niedźwiedzie, rysie, jelenie, sarny, dziki i zające. Rogi i kości wykorzystywano do wyrobów rzemieślniczych, a trofea ozdabiały ściany. Rozwijali gabinety osobliwości, gdzie gromadzono spreparowane zwierzęta. Do polowań używali specjalnie tresowanych sokołów i sfor psów (np. ogary, wyżły). Kobiety trzymały małe psy domowe jako pupili, widoczne na portretach (np. Hela, Mercy, Lulu, Taps). W pałacach były też koty (na myszy i szczury) oraz gołębie. Z czasem sprowadzano zwierzęta egzotyczne, np. kanarki do klatek, a do parków introdukowano daniele i muflony (które do dziś występują w okolicach Chojnika). W folwarkach trzymano zwierzęta hodowlane: konie, krowy, woły, kozy, barany, owce.
  * Hrabia Fryderyk Schaffgotsch, ostatni właściciel majątku, był zapalonym myśliwym i utrzymywał rasę psów Grand Griffon Vendeen. Jego dzieci również miały psy, a tradycja dziedziczenia imion zwierząt przetrwała nawet po ich wyjeździe do Niemiec.
• Rozmowa Stanisława Schuberta z Ireną Szelągowską o Fampie i Komitecie Obrony Demokracji (KOD) – Stanisław Schubert rozmawiał z inżynier mechaniki precyzyjnej, Ireną Szelągowską. Irena Szelągowska opowiedziała o swojej pracy w jeleniogórskiej fabryce maszyn papierniczych Fampa (obecnie Walmet), która kiedyś zatrudniała ponad 3000 osób, a dziś około 300. Mimo odejścia na emeryturę, nadal śledzi losy firmy. Szelągowska jest również aktywna społecznie: prowadzi zajęcia Tai Chi dla seniorów w Karkonoskim Sejmiku Osób Niepełnosprawnych oraz działa w Komitecie Obrony Demokracji (KOD). Wspomniała o udziale KOD Jelenia Góra w akcji "Tour de Konstytucja" w Parku Zdrojowym, gdzie omawiano godność obywateli i osób niepełnosprawnych (art. 69 Konstytucji). Uczestnicy mogli doświadczyć barier, zakładając specjalny strój symulujący starość lub poruszając się na wózku inwalidzkim. KOD Jelenia Góra istnieje od 10 lat, wspierając nauczycieli, kobiety (czarne protesty) i młodzież LGBT (marsze równości), interweniując w sprawach naruszeń praw obywatelskich. Siedziba mieści się przy ul. Groszowej 3, czynna we wtorki i czwartki od 16:00 do 18:00.

Kluczowe tematy to:

• Rozmowa Stanisława Schuberta z Bogusławem Barszczewskim o zespole "Senioralsi" – Bogusław Barszczewski, gitarzysta i nauczyciel muzyki, opowiedział o powstaniu i działalności zespołu wokalnego "Senioralsi", który założył w Karkonoskim Sejmiku Osób Niepełnosprawnych. Zespół, liczący obecnie 15 osób (z otwartą rekrutacją), powstał jako forma terapii dla podopiecznych Sejmiku, spotykających się raz w tygodniu na darmowych zajęciach. "Senioralsi" urozmaicają uroczystości, m.in. Dni Funduszy Europejskich, a ich repertuar obejmuje piosenki popularne, biesiadne i ludowe, z tekstami częściowo pisanymi przez żonę Barszczewskiego i muzyką jego samego lub zaprzyjaźnionego kompozytora.
• Gawęda Stanisława Firszta o szkole w Jeleniej Górze – Firszt przedstawił historię Szkoły Rzemiosł Artystycznych (pierwotnie szkoła snycerstwa), która w tym roku obchodziła 120-lecie otwarcia. Pomysłodawcą był Hugo Seidel, prawnik i prezes Towarzystwa Karkonoskiego, który zauważył zanik rzemiosła i dążył do stworzenia placówki edukacyjnej. Szkoła powstała dzięki spadkowi von Brusa oraz wsparciu finansowemu państwa niemieckiego i lokalnych samorządów. Budowę rozpoczęto w 1901 roku, a otwarcie nastąpiło 7 listopada 1902 roku. Firszt skomentował, że tempo budowy (ok. 2 lata) było "błyskawiczne" w porównaniu do obecnych czasów. Szkoła zyskała renomę i nadal funkcjonuje.
• Rozmowa Agnieszki Michalskiej z prezesem Fundacji SBOND – wywiad z młodym prezesem fundacji, która powstała 3 sierpnia 2023 roku, zainspirowana jego doświadczeniami z wolontariatu w Portugalii. Fundacja działa na rzecz wyrównywania szans osób z niepełnosprawnościami i młodzieży poprzez program Erasmus Plus, organizując wymiany młodzieży i kursy szkoleniowe. Fundacja otrzymała drugie miejsce w konkursie "Idol" Fundacji Szansa dla Niewidomych w kategorii instytucji wspierających niewidomych i niedowidzących. Przez dwa lata zorganizowała dwa projekty wymiany młodzieży: jeden promujący przedsiębiorczość wśród niewidomych (w Białym Dunajcu), a drugi, "United Vision", promujący inkluzję przez sport, ze szczególnym uwzględnieniem blind footballu, zakończony meczem pokazowym między Śląskiem Wrocław a Wisłą Kraków. Ma ośmioosobowy zespół stały i około 30 wolontariuszy. Wśród celów fundacji jest promowanie czytelnictwa (poprzez audiobooki i spotkania) oraz eliminowanie barier cyfrowych, m.in. przez audyty dostępności stron internetowych, co jest istotne w kontekście nadchodzących wymogów unijnych. Najbliższy duży projekt, "Access Plus", ma dotyczyć szeroko pojętej dostępności cyfrowej i instytucjonalnej, z udziałem młodzieży z Ukrainy i Hiszpanii, oraz audytów w muzeach we Wrocławiu.

Główne tematy audycji to:

• V Rada Dostępności – Stanisław Schubert przedstawił relację ze spotkania, na którym poruszono temat toalet publicznych i projektowania uniwersalnego. Rozmawiał z Danielem Caciejem, wiceprezesem firmy WC Tron, zajmującej się mobilnymi systemami sanitarnymi. Caciej zaprezentował aplikację "Gdzie jest tron", która pomaga znaleźć publiczne toalety. Podkreślono, że brak toalet publicznych jest przyczyną wykluczenia społecznego, a aplikacja zawiera już ponad 10 000 zweryfikowanych lokalizacji.
• Kolejną rozmówczynią była Marta Trakul z Fundacji Na Miejscu, która projektuje przestrzenie miejskie. Jej akcja "Załatw to na mieście" promuje zmianę podejścia do toalet publicznych jako dobra wspólnego, wskazując, że prawie 50% Polaków zwiększyłoby aktywność poza domem, gdyby wiedziało o dostępności toalet. Problem dotyczy zarówno seniorów, jak i młodych osób z chorobami układu wydalniczego czy kobiet podczas menstruacji. Profesor doktor habilitowany Marek Wysocki z Politechniki Gdańskiej, uznawany za "ojca polskiej wersji projektowania uniwersalnego", mówił o projektowaniu życia i otoczenia w taki sposób, aby było ono dobre dla wszystkich, niezależnie od wieku czy sprawności. Ustawa o zapewnianiu dostępności z 2019 roku jest kamieniem milowym, ale potrzebne są systemowe rozwiązania finansowe, a nie tylko granty.
• Gawęda Stanisława Firszta o parkach w Jeleniej Górze – Stanisław Firszt opowiedział o historii i roślinności miejskich parków. Podkreślił, że parki są celowo projektowanymi przestrzeniami, nie naturalnymi. Wspomniał o parku na Wzgórzu Kościuszki, założonym w 1779 roku przez dyrektora miasta Szenała, który jako jeden z pierwszych w Europie wprowadził tam obiekty do ćwiczeń fizycznych. Główny kompleks parkowy Jeleniej Góry stanowią dziś Cieplicki Park Zdrojowy oraz Park Norweski (wcześniej Park Filnera), razem zajmujące ponad 30 hektarów. Park Zdrojowy powstał z ogrodów pałacowych Schaffgotschów, a Park Norweski został założony przez fabrykanta Filnera w miejscu podmokłym, ze stawami i mostkami, oraz pawilonem w stylu norweskim. W parkach naliczono 104 gatunki roślin, w tym drzewa liściaste i iglaste, krzewy i dzikie drzewa owocowe. Wskazano także na kilkanaście drzew objętych ochroną, mających po kilkaset lat, oraz dąb posadzony na cześć marszałka Hindenburga.

• Audycja zawiera relację z pikniku integracyjnego, który odbył się 9 maja w siedzibie Karkonoskiego Sejmiku Osób Niepełnosprawnych i Seniorów (KSONIS). Adrian Andrzejewski, przedstawiciel KSONIS z Poznania, współorganizator pikniku, podkreśla, że jego celem jest integracja, wymiana doświadczeń i organizacja warsztatów. Mówi również o projektach prozatrudnieniowych KSONIS realizowanych w całym kraju, ze szczególnym uwzględnieniem projektu "Stabilne Zatrudnienie", który otwiera drogę osobom niepełnosprawnym do zatrudnienia w administracji publicznej (ministerstwa, urzędy wojewódzkie, policja, wojsko) poprzez staże. Wspomniane jest, że około 30% stażystów ma szansę na zatrudnienie.
• Kolejnym gościem jest Kasia Rusikowska z Warszawy, specjalistka i trenerka Nordic Walking, która opowiada o korzyściach płynących ze spacerów z kijami dla zdrowia psychicznego i fizycznego, odciążaniu stawów oraz aktywacji mięśni. Dzieli się podstawowymi zasadami techniki Nordic Walking i zaprasza do korzystania z wypożyczalni kijów w KSONIS. Pani Kasia wyraża zachwyt atmosferą panującą podczas pikniku. Stanisław Firszt w swojej gawędzie opowiada o militarnych zbiorach Szawgoczów, ze szczególnym uwzględnieniem zdobyczy spod Wiednia z 1683 roku, które trafiły do Cieplic. Opisuje, jak król Jan III Sobieski i inni dowódcy zdobyli liczne przedmioty z obozu tureckiego, a część z nich, w tym broń wschodnia, trafiła do majątku Szawgoczów. Firszt śledzi losy tych zbiorów, od ich przechowywania w Sobieszowie i Cieplicach, przez ich włączenie w ideę komisja fideikomisaryjnego w 1733 roku, aż po ich upaństwowienie i podział między różne muzea w Polsce po II wojnie światowej (m.in. Wawel, Muzeum Narodowe w Poznaniu, Muzeum Narodowe w Warszawie).
• Następnie, Jagoda Kupiec, trener pracy i pośrednik pracy, wyjaśnia specyficzną rolę trenera i pośrednika w przygotowywaniu osób niepełnosprawnych do wejścia na rynek pracy, uwzględniając ich możliwości, uwarunkowania zdrowotne i predyspozycje zawodowe. Mówi o konieczności podnoszenia świadomości pracodawców na temat korzyści z zatrudniania osób z niepełnosprawnościami i stereotypach z tym związanych. Poruszony jest temat "pułapki rentowej", czyli obawy przed utratą renty po podjęciu zatrudnienia, oraz to, że wynagrodzenie do wysokości minimalnej krajowej nie powoduje utraty renty. Felieton Marii Woś opisuje jej wizytę w księgarni i rozmowę z młodym człowiekiem o jego nawróceniu i historii rodzinnej, w kontekście osobistych przeżyć i problemów społecznych.

---

Druga część audycji to felieton Marii Woś poświęcony muzyce poważnej, zwłaszcza „Pasji według św. Mateusza” Jana Sebastiana Bacha, ukazanej jako dzieło o głębokim wymiarze duchowym i emocjonalnym. Przedstawiono kontekst historyczny powstania pasji, rozwój tej formy muzycznej oraz jej znaczenie w tradycji europejskiej. Całość audycji łączy refleksję nad bezpieczeństwem współczesnego człowieka z potrzebą przeżywania kultury i duchowości jako ważnych elementów życia.

Zapraszamy!

W drugiej części audycji przedstawiono sylwetkę Krzysztofa Klenczona – jego drogę artystyczną od pierwszych występów, przez sukcesy z zespołem Czerwone Gitary, aż po późniejsze projekty i emigrację do USA. Ukazano go jako wybitnego, ale złożonego artystę, którego twórczość miała ogromny wpływ na polską muzykę. Całość audycji łączy refleksję nad ludzkimi doświadczeniami – zarówno trudnymi, jak i twórczymi – pokazując różne drogi powrotu do aktywności i sensu życia.

Zapraszamy!

W programie usłyszymy:

1. **Rozmowę redaktora Stanisława Szuberta z Grzegorzem Garbaczem ze Straży Miejskiej w Jeleniej Górze**:
* Grzegorz Garbacz opowiada o akcji **"Czy chciałbyś być na moim miejscu?"**, skierowanej do osób niepełnosprawnych.
* Akcja ma na celu zwrócenie uwagi na **nieuprawnione parkowanie na "niebieskich kopertach"** (miejscach dla osób niepełnosprawnych). Mandat za takie przewinienie wzrósł do 800 zł.
* Straż Miejska planuje działania edukacyjne (konkursy plastyczne dla dzieci, lekcje dla młodzieży rozpoczynającej jazdę samochodem), aby uświadomić, że osoba niepełnosprawna potrzebuje miejsca obok samochodu na wyciągnięcie wózka inwalidzkiego czy chodzika.
* Kampania rozpocznie się w kwietniu przygotowaniami, a od weekendu majowego (1 maja) ruszą **duże happeningi** nie tylko w Jeleniej Górze, ale i w innych miastach Kotliny Jeleniogórskiej.
* W projekt zaangażowane są instytucje takie jak PZU, starostwo, miasto i Wojewódzki Ośrodek Ruchu Drogowego. Planowana jest szeroka akcja informacyjna w social mediach oraz poprzez ulotki i plakaty.

2. **gawędaStanisława Firszta o Hansie Litmanie (Johann Daniel Henzel), kronikarzu jeleniogórskim**:
* **Stanisław Firszt** opowiada o **Hansie Litmanie (Rischmannie)**, znanym jako "fantasta, brzuchomówca i dziwak", który pojawił się w kronikach jeleniogórskich jako wieszcz i przepowiadał przyszłość w okresie wojny trzydziestoletniej.
* Litman, porównywany do Wernyhory (ukraińskiego wieszcza), zaczął wieszczyć w 1617 roku, na rok przed wybuchem wojny trzydziestoletniej, trafnie przewidując wojnę, niszczenie kościołów i rabunki.
* Był postacią budzącą strach; wieszczył w różnych miejscach, np. na drzewie przy kościele Erazma i Pankracego, a ludzie bali się go dotknąć.
* Jego przepowiednie z 1632 roku mówiły o zniszczeniu Jeleniej Góry (rynek zarośnięty trawą, pasące się krowy), zburzeniu ratusza i spaleniu zamku Chojnik. Firszt zestawia te proroctwa z wydarzeniami historycznymi (wyludnienie miasta w 1640 r., spalenie Chojnika w 1675 r. przez piorun, zawalenie się ratusza na początku XVIII w.).
* Litman wieszczył również dla Polski, nazywając ją "czarną dziurą", z której nadejdzie nieszczęście na Śląsk.
* Zmarł w 1642 roku, przed zakończeniem wojny trzydziestoletniej, i został pochowany na nieistniejącym dziś cmentarzu w Łomnicy.

3. **Rozmowę redaktora Stanisława Szuberta z Jerzym Sieleckim, właścicielem Schroniska Kamieńczyk**:
* **Jerzy Sielecki**, właściciel schroniska **Kamieńczyk** tuż przy wodospadzie, opowiada o swojej górskiej przygodzie i 48-letnim małżeństwie.
* Schronisko Kamieńczyk zostało oficjalnie otwarte w 1997 roku na pogorzelisku po domu prokuratury generalnej. Jest przystankiem pomiędzy Szklarską Porębą a Halą Szrenicką.
* Budowa trwała dwa lata, początkowo jako mały bufet, później rozbudowany do około 400 m². Schronisko oferuje noclegi (niecałe 20 miejsc), ale głównie nastawione jest na obsługę turystów odwiedzających wodospad.
* Oprócz bufetu działa również całoroczny szałas z grillem, organizujący imprezy na zamówienie.
* Pan Sielecki żartobliwie reklamuje kawę (około 10 zł) i herbatę (8-10 zł) jako najlepsze w okolicy, ponieważ woda do nich nie zawiera bakterii (spadających z wodospadu). Kiełbaska z grilla kosztuje 20 zł.
* Wspomniano o znaczącej inwestycji: Karkonoski Sejmik Osób Niepełnosprawnych, we współpracy z PFRON, przekazał schronisku **defibrylator**. Jest to trzecia tego typu inwestycja w regionie, która ma zwiększyć bezpieczeństwo turystów (poprzednie to droga do Wodospadu Szklarki i droga z Kopy do Równi pod Śnieżką).
* Schronisko jest otwarte całodobowo, bufet od 10:00 do 18:00. Możliwy jest nocleg, ale w weekendy bywa pełne obłożenie. Schronisko znajduje się na wysokości 846 m n.p.m..

4. **Felieton Marii Woś**:
* **Maria Woś** prezentuje felieton, który rozpoczyna się od opisu wiosennego piękna i radości ("Lubię wiosnę, kiedy kwiatem kwitną bzy").
* Felietonistka stwierdza, że wiosna to czas miłości, kiedy serca łatwo znajdują wspólny rytm, a w trawie grają świerszcze.
* Podkreśla, że "wiosna to czas, gdy w duszy błękitnie", i zachęca do radości z życia, w którym wszystko kwitnie.
* Metaforycznie opisuje zmiany ("larwa zmienia się w motyla") i codzienne szczęście w naturze.

Na zakończenie magazynu **Leszek Kopeć** dziękuje wszystkim autorom i realizatorom: Marii Woś, Stanisławowi Szubertowi, Stanisławowi Firsztowi, Damianowi Łyczakowi i Dariuszowi Marchewce (realizacja dźwiękowa).

**Słowa kluczowe:** Kalejdoskop, Radio KSON, Leszek Kopeć, Stanisław Szubert, Stanisław Firszt, Maria Woś, Piotr Fronczewski, Grzegorz Garbacz, Straż Miejska Jelenia Góra, parkowanie dla niepełnosprawnych, akcja "Czy chciałbyś być na moim miejscu?", Hans Litman, Johann Daniel Henzel, kronikarz jeleniogórski, wieszcz, wojna trzydziestoletnia, historia regionalna, Karkonosze, Jerzy Sielecki, Schronisko Kamieńczyk, wodospad Kamieńczyka, turystyka górska, defibrylator, PFRON, Piotr Fronczewski, wiosna, felieton,

W programie usłyszymy:

1. **Rozmowę redaktora Stanisława Szuberta z Joanną Klagą, prezeską Fundacji Autica**:
* Jest to drugie spotkanie z panią Joanną Klagą, tym razem dotyczące **Treningu Umiejętności Społecznych (TUS)**.
* Pani Klaga wyjaśnia, że spektrum autyzmu to nieneurotypowy rozwój mózgu, charakteryzujący się **zaburzeniami centralnej koherencji** (widzenie detali, ale nie całości).
* Fundacja skupia się na naturalnych zainteresowaniach dzieci (np. klocki Lego, kolejnictwo, dinozaury), aby przez partycypację społeczną wprowadzać je w codzienność. Zajęcia odbywają się w terenie, ucząc np. korzystania z muzeum czy biletomatu, bez pouczania, z akceptacją własnego tempa dziecka.
* Podkreśla, że autyzm **nie jest chorobą**, lecz odmienną ścieżką rozwojową, choć mogą mu towarzyszyć inne choroby.
* Na temat "za moich czasów tego nie było" stwierdza, że autyzm był zawsze, ale inaczej postrzegany i diagnozowany. Dziś większe zróżnicowanie i skupienie na indywidualnych potrzebach pozwala go lepiej dostrzegać.
* TUS w Fundacji Autica odnosi sukcesy: z czterech 10-osobowych grup, cztery osoby zakwalifikowały się do programu "budżetu osobistego osoby niepełnosprawnej" Marszałka Województwa, jedna usamodzielniła się (po 30 latach mieszkania z rodziną), dwie zdały prawo jazdy, zrobiły kursy językowe i programowania. Fundacja inwestuje w szczególne umiejętności podopiecznych, odciążając budżet domowy i pomagając wyjść z izolacji.
* Pierwsze symptomy autyzmu u dzieci to: **hiperaktywność, chodzenie na palcach, podskakiwanie, trudność z utrzymaniem pozycji, unikanie kontaktu wzrokowego, dekonstrukcja przedmiotów, wybiórcza dieta, nadwrażliwości sensoryczne**. Podkreśla trudność dla matek (np. 3,5 roku czekania na przytulenie syna).
* W środowisku przedszkolnym i szkolnym rośnie świadomość (w 30 placówkach powiatu karkonoskiego są dzieci w spektrum). Fundacja współpracuje z nauczycielami, szkoląc ich, by uczyli szacunku i zrozumienia, a nie tylko wydawali polecenia.
* Fundacja Autica działa od 13 lat **całkowicie pro bono**, realizując 90% działań bezpłatnie dzięki projektom. Siedziba fundacji mieści się przy Alei Wojska Polskiego 77/4 w Jeleniej Górze. Zachęca do kontaktu mailowego lub telefonicznego (najlepiej umówić się wcześniej). Fundacja przekazała dar Karkonoskiemu Sejmikowi Osób Niepełnosprawnych po powodzi.

2. **gawędaStanisława Firszta o zbiorach Schaffgotschów (Militaria)**:
* **Stanisław Firszt** opowiada o części zbiorów Schaffgotschów – militarii, w szczególności o **łupach z bitwy pod Wiedniem z 1683 roku**.
* Wspomina, że po zwycięstwie Jana III Sobieskiego nad wojskami tureckimi, polscy żołnierze splądrowali obóz, zdobywając bogate wyposażenie (namioty, meble, dywany, broń). Sam Sobieski wywiózł zdobycze na 80 wozach konnych, składając strzemię Kara Mustafy w Częstochowie, a część do Wilanowa i na Wawel (tureckie namioty, dywany). Inni dowódcy również zabierali łupy.
* W 1716 roku Schaffgotschowie zaczęli budować nową siedzibę w Sobieszowie, gdzie około 1720 roku trafiły ich zbiory, w tym archiwum, biblioteka i gabinety osobliwości, w których eksponowano broń turecką spod Wiednia.
* W 1733 roku utworzono **Fideicommissum Chojnicki**, do którego włączono zbiory, co zapobiegało ich sprzedaży i zapewniało pomnażanie, będąc początkiem muzealnictwa na tym terenie.
* W 1833 roku, hrabia Leopold Gotard Schaffgotsch wykupił budynki po cystersach w Cieplicach i przeniósł tam większość zbiorów. Od 1840 roku funkcjonowała tam zbrojownia, w której umieszczono zdobycze spod Wiednia oraz broń z innych wojen (napoleońskich, o Śląsk, z Danią, Austrią, Francją, I wojny światowej).
* Najcenniejszym elementem tej zbrojowni były pięknie zdobione, kunsztowne zdobycze z Wiednia. Były eksponowane do 1945 roku.
* Po wojnie zbiory Schaffgotschów zostały upaństwowione (od 1950 roku) i podzielone. Plan utworzenia filii Muzeum Wojska Polskiego we Wrocławiu nie powiódł się. Zgromadzoną broń przewieziono najpierw do Namysłowa, potem do Krakowa, a stamtąd rozesłano do różnych muzeów w Polsce.
* Na Wawel trafiły najcenniejsze zdobycze (17 obiektów, m.in. uprząż konia z siodłem i czaprakiem, komentarz do Koranu Kara Mustafy, szable, tarcze). Do Muzeum Narodowego w Poznaniu trafiło około 280 pozycji (m.in. kałkany, tarcze perskie, łuki, buńczuki tatarskie, broń sieczna).
* W Cieplicach pozostało tylko około 100 elementów uzbrojenia myśliwskiego, które w 1968 roku zabrano do Muzeum Śląskiego we Wrocławiu. Poszukiwanie zbiorów po ich rozproszeniu było trudne, ale udało się je zlokalizować.

3. **Felieton Marii Woś**:
* **Maria Woś** prezentuje felieton, który rozpoczyna się od ogłoszenia z przybytku rehabilitacji o **zgubionym srebrnym pierścionku o "wielkiej wartości sentymentalnej"**.
* Autorka analizuje język ogłoszenia ("posiada wartość" zamiast "ma wartość", "szczęśliwy znalazca").
* Pierścień jako symbol całości, wieczności, stałości i lojalności. Utrata pierścienia symbolizuje kryzys.
* Przytacza wiersz Leopolda Staffa **"Zmiana"** i erotyki Małgorzaty Hillar z cyklu **"Szukanie pierścienia"**, gdzie kobieta szuka pierścienia z płonącą świecą, symbolizując utratę miłości i niezrealizowane nadzieje.
* W felietonie pojawia się sugestia, że "szczęśliwy znalazca" (zwłaszcza znalazczyni w damskiej szatni) nie odda pierścionka, jeśli poczuła się nim szczęśliwa.
* Felieton kończy się anegdotą o szewcu i nieszczęściu (złamanym obcasie), który życzy autorce "na całe życie takie nieszczęście", co ma być ironicznie pozytywną uwagą.

Na zakończenie magazynu **Leszek Kopeć** dziękuje wszystkim autorom i realizatorom: Marii Woś, Stanisławowi Szubertowi, Stanisławowi Firsztowi, Damianowi Łyczakowi i Dariuszowi Marchewce (realizacja dźwiękowa).

**Słowa kluczowe:** Kalejdoskop, Radio KSON, Leszek Kopeć, Stanisław Szubert, Stanisław Firszt, Maria Woś, Piotr Fronczewski, Joanna Klaga, Fundacja Autica, autyzm, Trening Umiejętności Społecznych, zdrowie psychiczne dzieci, Schaffgotschowie, militaria, Bitwa pod Wiedniem, zbiory sztuki, II wojna światowa, zagubione zabytki, Günther Grundmann, felieton, język polski, symbolika pierścienia, Małgorzata Hillar.

---

W programie usłyszymy:

1. **Rozmowę redaktora Stanisława Szuberta z Michałem Ormanem, wójtem gminy Mysłakowice**:
* Michał Orman informuje o **ogromnych stratach, jakie poniosła gmina Mysłakowice w wyniku zeszłorocznej powodzi** (poziom wody o 24 cm wyższy niż w 1997 roku). Ucierpiały miejscowości Łomnica, Mysłakowice, Dąbrowica, Wojanów, Bobrów, Kostrzyca, a także szkoła, przedszkole, świetlica i remiza strażacka. Straty gminy szacowane są na ponad 56 milionów złotych.
* Wójt wskazuje na kilka przyczyn powodzi: zmiany klimatu, ale także **zaniedbania w utrzymaniu suchego zbiornika w Mysłakowicach oraz cieków wodnych** (Potok Łomnica, Potok Jedlica, Bóbr), które nie były czyszczone ani pogłębiane od lat. Dodatkowo problem stanowi **brak zatrzymywania wody przez lasy** i szybki spływ z urbanizowanych terenów Karpacza i Kowar.
* Gmina Mysłakowice wysyła pisma do Wód Polskich, Ministerstwa i Premiera z prośbą o szybką interwencję i zabezpieczenie mieszkańców przed kolejnymi powodziami. Szczególnym problemem jest **wyłączony z użytku suchy zbiornik w Mysłakowicach**, którego osłabione wały ziemne grożą przerwaniem. Apeluje się również o budowę dwóch planowanych od 1997 roku suchych zbiorników na potokach Jedlica i Karpnicki.
* Historycznie, podobne powodzie zdarzały się cyklicznie co około 100 lat, jednak teraz obserwuje się ogromne przyspieszenie. Skala ostatniej powodzi była ogromna – ponad 1200 wniosków o odszkodowanie.
* Gmina otrzymała **ogromną pomoc humanitarną z całej Polski**. Mieszkańcy otrzymywali wsparcie w zakwaterowaniu i dostarczaniu żywności. Pracownicy gminy spisywali protokoły szkód, co umożliwiło wypłatę środków. Wiele osób wróciło już do domów, choć niektóre budynki są na tyle zniszczone, że mogą wymagać wyburzenia.

2. **gawędaStanisława Firszta o ukrywaniu obiektów zabytkowych w Kotlinie Jeleniogórskiej podczas II wojny światowej**:
* **Stanisław Firszt** opowiada o ewakuacji najcenniejszych obiektów zabytkowych z terenu Generalnej Guberni i Śląska w obliczu ofensywy radzieckiej w 1945 roku.
* Zadanie ukrycia powierzono konserwatorowi zabytków prowincji śląskiej, **Güntherowi Grundmannowi**, którego matka mieszkała w Cieplicach. Grundmann wytypował wiele miejsc, do których transportowano skrzynie ze skarbami kultury. Sporządzał spisy, które później nazwano **"listą Grundmanna"** i które pomogły polskim muzealnikom w odnalezieniu zaginionych skarbów.
* Wiele miejsc zostało albo przejętych przez Sowietów, albo obrabowanych przez szabrowników. Udało się jednak zabezpieczyć część zbiorów.
* Znaleziono dokumenty i archiwum Schaffgotschów w pałacu w Sobieszowie (przewiezione do Wrocławia) oraz portrety rodu Schaffgotschów.
* W przeświece (Hain) w restauracji Walzlesczyn odkryto arcydzieła Jana Matejki: **"Rejtan", "Bitwa pod Grunwaldem" i "Unia Lubelska"**. Te obiekty przewieziono do Warszawy.
* Najciekawszych odkryć dokonano w Cieplicach, gdzie z pomocą Kazimierza Pawelskiego (pracownika przymusowego majątku Schaffgotschów) odnaleziono 19 skrzyń. Znaleziono w nich m.in. unikatową porcelanę z Wilanowa, gotycki kielich mszalny z katedry warszawskiej, srebrny krzyż z 1330 roku, drewniany krzyż Kazimierza Wielkiego, ilustrowane rękopisy, numizmaty, obrazy i rzeźby z Muzeum Narodowego w Warszawie oraz kolekcję grafik Stanisława Augusta Poniatowskiego. Wszystko to wywieziono do Warszawy i na Wawel.
* Do jesieni 1945 roku wszystkie składnice Grundmanna zostały opróżnione, a ich zawartość stopniowo wywożono do Polski. Niestety, wiele cennych obiektów trafiło w ręce Sowietów i zasiliło zbiory muzeów radzieckich, a ich odzyskanie było bardzo trudne. Setki obiektów zostało ukradzionych przez szabrowników lub zniszczonych przez nowych osadników, którzy traktowali je jako "szwabskie pozostałości".
* Zbrojownia Schaffgotschów, zawierająca m.in. zdobycze spod Wiednia, została podzielona. Na Wawelu znajdują się najcenniejsze elementy (np. uprząż Karola Mustafy, komentarz do Koranu, szable, tarcze – 17 obiektów). Mniej atrakcyjne, ale cenne obiekty (np. kałkany, tarcze perskie, łuki, buńczuki, szable, dzidy – około 280 pozycji) trafiły do Poznania.

3. **Rozmowę redaktora Stanisława Szuberta z Joanną Klagą, prezeską Fundacji Autica**:
* Jest to już trzecia rozmowa z panią Joanną Klagą, prezeską Fundacji Autica, tym razem o **stanie zdrowia psychicznego dzieci**.
* Fundacja działa od 13 lat, wspierając rodziny z całego Dolnego Śląska, głównie z powiatu karkonoskiego. Podkreśla, że dzieci w spektrum autyzmu mają ogromne pokłady miłości, ale okazują ją w nietypowy sposób, wymagając zaufania i czasu.
* Przedział wiekowy małych pacjentów to od dwóch lat do dorosłych nastolatków (po dwudziestce), ale wsparciem obejmuje się całe rodziny, w tym dziadków.
* Pierwsze objawy autyzmu, na które powinni zwrócić uwagę rodzice i dziadkowie, to: **nadmierna ruchliwość, chodzenie na palcach, trudności z zachowaniem jednej pozycji, unikanie kontaktu wzrokowego, dekonstrukcja przedmiotów, wybiórcza dieta, nadwrażliwości sensoryczne**. Dziadkowie są skarbem dla tych dzieci ze względu na bezwarunkową miłość i cierpliwość.
* Autyzm jest **odmienną ścieżką rozwojową, nie chorobą**, choć często towarzyszą mu inne schorzenia.
* Fundacja Autica (pro bono, 13 lat, 90% działań bezpłatnych) realizuje od czterech do sześciu projektów rocznie.
* W odniesieniu do **opieki psychologicznej i psychiatrycznej** Joanna Klaga ocenia ją jako niewystarczającą. Krytykuje trudności w uzyskiwaniu orzeczeń o niepełnosprawności na dłuższy okres dla osób z autyzmem oraz długie terminy oczekiwania na wizyty u psychiatrów (np. 14 miesięcy dla 11-letniego chłopca z autyzmem i ADHD).
* Fundacja Autica mieści się przy Alei Wojska Polskiego 77/4 w Jeleniej Górze. Zachęca do kontaktu telefonicznego lub mailowego, a także poprzez media społecznościowe. Najbliższe plany to zdobycie środków na **"Treningi Umiejętności Społecznych"**.

4. **Felieton Marii Woś**:
* **Maria Woś** prezentuje felieton, który rozpoczyna się od słów Thomasa Stearnsa Eliota: **"Najokrutniejszy miesiąc kwiecień"**.
* Felieton dotyczy **Zbrodni Katyńskiej** oraz rocznic związanych z nią: 3 kwietnia 1940 (pierwsza grupa oficerów wywieziona pod Katyń), 13 kwietnia 1943 (Goebbels ogłasza odkrycie grobów), 13 kwietnia 1990 (Gorbaczow przyznaje się do zbrodni).
* Autorka przypomina o cenzurze w PRL, która nakazywała przypisywać winę Niemcom, oraz o tym, że Trybunał Norymberski nie orzekł o zbrodni katyńskiej.
* Cytuje **Alena Paula**, autora książki "Katyń", który stwierdził, że zbrodnia ta była "stalinowską wersją ostatecznego rozwiązania sprawy polskiej". Paul wskazywał na **współudział Churchilla i Roosevelta** w ukrywaniu prawdy ze względów politycznych (obawa przed paktem Stalina z Hitlerem).
* Woś nawiązuje do słów brytyjskiego ambasadora sir Owena O'Malleya (1943), który pisał o "nadużywaniu dobrego imienia Anglii" do ukrywania zbrodni.
* Felieton odnosi się również do **tragedii smoleńskiej (10 kwietnia 2010)**, sugerując, że świat "może teraz dopiero dowiedział się" o tym, co działo się pod Smoleńskiem 70 lat wcześniej.
* Krytykuje ustanowienie **"Dnia Teściowej" na 5 marca** (rocznicę podpisania wyroku śmierci na polskich oficerów przez Stalina).
* Kończy felieton refleksją, że "nie ma ludzi niezastąpionych" to slogan, który powinien zniknąć z użycia w obliczu narodowych tragedii.

Na zakończenie magazynu **Leszek Kopeć** dziękuje wszystkim autorom i realizatorom: Marii Woś, Stanisławowi Szubertowi, Stanisławowi Firsztowi, Damianowi Łyczakowi i Dariuszowi Marchewce (realizacja dźwiękowa).

**Słowa kluczowe:** Kalejdoskop, Radio KSON, Leszek Kopeć, Stanisław Szubert, Stanisław Firszt, Maria Woś, Urszula Sipińska, Michał Orman, Mysłakowice, powódź, straty powodziowe, zarządzanie kryzysowe, suchy zbiornik, Günther Grundmann, lista Grundmanna, ukrywanie zabytków, II wojna światowa, Matejko, Zbrojownia Schaffgotschów, Bitwa pod Wiedniem, Joanna Klaga, Fundacja Autica, autyzm, ADHD, Trening Umiejętności Społecznych, zdrowie psychiczne dzieci, zbrodnia katyńska, Smoleńsk, Thomas Stearns Eliot, Allen Paul, Dzień Teściowej.

W programie usłyszymy:

1. **Rozmowę redaktora Stanisława Szuberta z Izabelą Bartczak, kierowniczką jeleniogórskiego Inspektoratu ZUS**:
* Jest to już trzecie spotkanie na temat ZUS-u. Pani Izabela Bartczak informuje, że kolejki w ZUS-ie utrzymują się, zwłaszcza z powodu składania wniosków o rentę wdowią, co potrwa do końca lipca.
* Inspektorat ZUS w Jeleniej Górze uczestniczy w **pilotażowym programie usprawniającym obsługę klienta**, który od 1 marca 2025 roku wymaga wcześniejszej rezerwacji wizyt (podobnie jak u lekarza). Ma to na celu skrócenie czasu oczekiwania.
* Wprowadzono duże zmiany dotyczące **renty socjalnej**: od maja 2025 roku osoby uprawnione do renty socjalnej, posiadające orzeczenie o niezdolności do samodzielnej egzystencji, będą miały prawo do **dodatku dopełniającego** (ponad 2500 zł, waloryzowanego rocznie, wyrównanie od stycznia). Osoby bez takiego orzeczenia muszą złożyć wniosek i przejść przez komisję lekarską ZUS, na co czeka się do miesiąca.
* Pani Bartczak wyjaśnia, że ZUS bierze pod uwagę niektóre orzeczenia wydane przez komisje ds. orzekania o niepełnosprawności, ale w celu rozwiania wątpliwości najlepiej skonsultować się z doradcą emerytalnym.
* Kontakt z ZUS-em jest możliwy przez infolinię (www.zus.pl), platformę usług elektronicznych (e-ZUS), e-wizytę (online z pracownikiem) oraz osobiście na salach obsługi klienta (preferowana rezerwacja wizyty). Podano numery telefonów do umawiania wizyt w Jeleniej Górze (509 694 782) i Wałbrzychu (74 649 71 11).

2. **gawędaStanisława Firszta o Liczyrzepie (Duchu Gór)**:
* **Stanisław Firszt** opowiada o pochodzeniu nazwy **Liczyrzepa**, która wywodzi się z błędnej kalki językowej (tłumaczenia z niemieckiego "Ribecal" na "Rzepę liczyć") dokonanej przez nauczyciela **Józefa Sykulskiego** po 1945 roku.
* Józef Sykulski (urodzony w 1905 r. w Końskich, polonista, pedagog) po wojnie przyjechał na Dolny Śląsk. We Wrocławiu nie dostał pracy na uniwersytecie, więc trafił do Jeleniej Góry, gdzie pracował w komisji szkolenia ideologicznego.
* Sykulski, znając niemiecki, zainteresował się regionem i czytał o nim w bibliotece Schaffgotschów w Cieplicach, gdzie prawdopodobnie Weselny (autochtoniczny opiekun zbiorów) zwrócił mu uwagę na postać Ducha Gór.
* W ramach powojennej polonizacji nazw, Sykulski przetłumaczył "Ribecal" na "Liczyrzepa", dopasowując to do legendy o księżniczce i rzepach.
* Jego książeczka **"Liczyrzepa, zły duch, Karkonoszy i Jeleniej Góry"** była jedną z pierwszych pozycji wydanych po polsku na ziemiach zachodnich i przyczyniła się do upowszechnienia tej nazwy wśród nowych osadników.
* Nazwa została skrytykowana przez prof. Rosponda jako błąd językowy, ale już się przyjęła (np. przez grę liczbową "Liczyrzepka" i wina "Liczyrzepa").
* Późniejsze próby wycofania nazwy (np. przez Sykulskiego na "skarbnik ryfejski" lub innych na "rzepiór") nie powiodły się. Obecnie regionaliści promują nazwy **"Duch Gór"** (po polsku) lub **"Ribecal"** (po niemiecku).
* Firszt żartobliwie wspomina o związku między Sykulskim z Końskich a rumakiem w herbie Kowar (jedna z postaci, w jakie zamieniał się Duch Gór).

3. **Felieton Marii Woś o rodzinie Sołtysów ze Lwowa**:
* Maria Woś prezentuje felieton, w którym kontynuuje opowieść o **Mieczysławie i Adamie Sołtysach**, lwowskich muzykach. Jest to rozwinięcie tematu, który pojawił się w audycji z 21.02.2025.
* Lwów był uważany za najbardziej muzykalne miasto w Polsce w okresie międzywojennym. Maria Ewa Sołtys (córka Adama) napisała o nich książkę **"Tylko we Lwowie"**.
* **Mieczysław Sołtys** (ojciec Adama) był kompozytorem (oper: "Rzeczpospolita Babińska", "Pania Kochanku", "Opowieść ukraińska"; kantata "Nieznany żołnierz"; oratorium "Śluby Jana Kazimierza"). Studiował prawo i filozofię, był filozofem i mistykiem.
* **Adam Sołtys** (syn) był dyrektorem Polskiego Towarzystwa Muzycznego i Konserwatorium we Lwowie, szefem działu muzycznego Polskiego Radia oraz prezesem Polskiego Towarzystwa Muzyki Współczesnej. Prowadził wiele polskich prawykonań wielkich dzieł.
* Felieton opisuje, jak Adam Sołtys stracił stanowisko po wkroczeniu Sowietów w 1939 roku, przetrwał okupację niemiecką jako nauczyciel, a po powtórnej okupacji sowieckiej powierzono mu prowadzenie koncertu filharmonicznego.
* Po 1948 roku jego dzieła ("Druga symfonia", poemat "Słowianie") zostały zakazane w ramach "walki z formalizmem".
* Adam Sołtys po śmierci pierwszej żony ożenił się ponownie i w 1957 roku, w wieku 67 lat, został ojcem córki Marii. Zmarł w 1968 roku. Podkreślono jego niezwykłą kulturę i szacunek, jakim darzyli go uczniowie i współpracownicy, niezależnie od narodowości.

Na zakończenie magazynu **Leszek Kopeć** dziękuje wszystkim autorom i realizatorom: Marii Woś, Stanisławowi Firszowi, Stanisławowi Szubertowi, Damianowi Łyczakowi i Dariuszowi Marchewce (realizacja dźwiękowa).

**Słowa kluczowe:** Kalejdoskop, Radio KSON, Leszek Kopeć, Stanisław Szubert, Stanisław Firszt, Maria Woś, Ewa Kuklińska, Izabela Bartczak, ZUS, renta wdowia, renta socjalna, orzeczenie o niezdolności do samodzielnej egzystencji, pilotaż ZUS, kontakt ZUS, Józef Sykulski, Ribecal, Liczyrzepa, Duch Gór, historia regionalna, Karkonosze, Józef Wybicki, Mazurek Dąbrowskiego, rodzina Sołtysów, Lwów, historia muzyki, Adam Sołtys, Mieczysław Sołtys.

W programie usłyszymy:

1. **Rozmowę redaktora Stanisława Szuberta z Izabelą Bartczak, kierowniczką jeleniogórskiego Inspektoratu ZUS**:
* Rozmowa dotyczy nadal tematu **renty wdowej**, która będzie wypłacana od 1 lipca 2025 roku. Kolejki w ZUS-ie utrzymują się, ale instytucja oferuje rozwiązania elektroniczne (e-ZUS, PUE) oraz możliwość składania wniosków online.
* Jeleniogórska placówka ZUS uczestniczy w **pilotażowym programie** mającym na celu usprawnienie obsługi klientów poprzez **przyjmowanie wizyt na podstawie wcześniejszej rezerwacji** telefonicznej (numery dla Jeleniej Góry i Wałbrzycha). Apeluje się do klientów o przestrzeganie godzin umówionych wizyt.
* Pani Bartczak wyjaśnia, że nie ma bezpośredniego numeru telefonu do pracownika ZUS w Jeleniej Górze; kontakt odbywa się poprzez **infolinię ("błękitną linię")**, gdzie pracownicy są specjalnie przeszkoleni do obsługi telefonicznej i uwierzytelniania tożsamości klienta. Możliwy jest też kontakt mailowy (cot@zus.pl).

2. **Gawędź Stanisława Firszta o Herbercie Koptonie i Włodzimierzu Puchalskim**:
* **Stanisław Firszt** opowiada o Herbercie Koptonie, ornitologu i kierowniku Muzeum Przyrodniczego w Cieplicach (1959-1962). Kopton z pasją fotografował ptaki karkonoskie, a jego idolem był **Włodzimierz Puchalski**, autor książki "Bezkrwawe łowy".
* Firszt wspomina o konflikcie Koptona z władzami, gdy sprzeciwił się przeniesieniu muzeum do Pawilonu Norweskiego, co skutkowało utratą pracy w 1962 roku.
* Opowiada o incydencie z udziałem Włodzimierza Puchalskiego nad jeziorem Łukniany, gdzie jego filmowanie z wykorzystaniem wojskowych reflektorów doprowadziło do porzucenia ponad 100 gniazd łabędzi, co zniszczyło jego przyjaźń z Koptonem.
* Losy obu panów ponownie skrzyżowały się w 1978 roku na **Wyspie Króla Jerzego na Antarktydzie**, gdzie się pogodzili. Włodzimierz Puchalski zmarł tam 19 stycznia 1979 roku i został pochowany na Antarktydzie (Mogiła ta jest wpisana na listę zabytków historycznych).
* Herbert Kopton odwiedził grób przyjaciela w 1983 roku, zauważając, że na mogile zagnieździły się mewy, co uznał za znak przebaczenia ze strony ptaków.
* Kopton, po pracy jako nauczyciel niemieckiego w Karpaczu, wyemigrował do Niemiec, gdzie prowadził firmę turystyczną organizującą rejsy po świecie, spełniając swoje marzenia o podróżach.

3. **Rozmowę redaktora Stanisława Szuberta z Julią Salamon (mistrzynią świata w szachach) i jej ojcem Piotrem Salamonem (trenerem)**:
* **Julia Salamon**, 16-letnia mieszkanka Jeleniej Góry, z niepełnosprawnością wzroku, zdobyła **mistrzostwo świata w szachach w swojej kategorii w Bengalu w Indiach**.
* Julia opisuje turniej (dziewięć rund, tempo klasyczne 90 minut plus 30 sekund na ruch), który był rozgrywany w komfortowych warunkach (28 stopni, klimatyzacja). W swojej grupie juniorek do lat 20 grała wyłącznie z chłopakami.
* Wspomina decydujący mecz, w którym dała mata skoczkami (jej ulubioną figurą) swojemu polskiemu koledze Fabianowi.
* Piotr Salamon, ojciec i trener Julii, opowiada o rodzinnych tradycjach szachowych i tym, jak Julia, już w wieku 6 lat, z łatwością opanowała zasady gry. Podkreśla, że Julia, jako zawodowiec, wielokrotnie przerosła umiejętnościami swoich bliskich.
* Julia należy do klubu z Małopolski (gra w Ekstralidze) oraz do Startu Wrocław (w ramach sportu osób z niepełnosprawnościami).
* Julia jest uczennicą trzeciej klasy Szkoły Mistrzostwa Sportowego w Szklarskiej Porębie, gdzie została uhonorowana **Medalem Staudingera** za swoje osiągnięcie.

4. **Felieton Marii Woś**:
* **Maria Woś** prezentuje felieton, który rozpoczyna się od spostrzeżeń na temat kobiecych prezentów w czasach PRL-u (goździki, pączki, pasta do podłogi "Komfort").
* Felieton skupia się na **niezwykłej roli pasty "Komfort"**, która w czasach stanu wojennego była używana do powielania sitodrukowego, umożliwiając tworzenie druków konspiracyjnych. Ludzie mówili wtedy, że mają "komfortową pracę" lub "komfortowo pachną".
* Autorka opisuje wystawę **"1000 lat Wrocławia"** w Muzeum Miejskim, gdzie prezentowane są osiągnięcia kulturowe, naukowe i społeczne Wrocławia, ze szczególnym uwzględnieniem roli miasta w ruchu Solidarności. Na wystawie można zobaczyć dokumentalne zdjęcia drukarzy konspiracyjnych.
* Wrocławski Pałac Królewski gościł również wystawę czasową **"Poczta opozycji lat 1981-89"** (galanteria opozycyjna: znaczki, stemple, koperty z nadrukami, karty pocztowe), której autorem jest wrocławski historyk dr Szczepan Rutka.
* Woś opowiada o Jacku Jaśkiewiczu, studencie ASP, który w obozie internowania stał się twórcą znaczków konspiracyjnych. Przytacza przykład całostki filatelistycznej poświęconej tysięcznej rocznicy chrztu Polski (wizerunki Matki Boskiej Częstochowskiej, Ostrobramskiej i Świętego Jerzego z modlitwami w językach polskim, litewskim, ukraińskim) oraz pocztówki Bogdana Makarskiego na Boże Narodzenie 1981.
* Podkreśla, że znaczki opozycji stanowiły nie tylko wartość filatelistyczną, ale przede wszystkim były wyrazem siły i odwagi młodych ludzi, którzy grali na nosie władzy totalitarnej. Przytoczono anegdotę o Dariuszu Olszewskim, który uratował część swojej kolekcji przed UB. Autorka uważa to za "cudowną przypowieść", którą powinno się opowiadać pokoleniom.

Na zakończenie magazynu **Leszek Kopeć** dziękuje wszystkim autorom i realizatorom: Marii Woś, Stanisławowi Szubertowi, Stanisławowi Firsztowi, Damianowi Łyczakowi i Dariuszowi Marchewce (realizacja dźwiękowa).

**Słowa kluczowe:** Kalejdoskop, Radio KSON, Leszek Kopeć, Stanisław Szubert, Stanisław Firszt, Maria Woś, Izabela Bartczak, ZUS, renta wdowia, pilotaż ZUS, e-ZUS, e-wizyta, Herbert Kopton, Włodzimierz Puchalski, Muzeum Przyrodnicze Cieplice, Antarktyda, historia ornitologii, Julia Salamon, Piotr Salamon, mistrzyni świata w szachach, niepełnosprawność wzrokowa, SMS Szklarska Poręba, felieton, nowomowa, Solidarność, druki konspiracyjne, galanteria opozycyjna, Szczepan Rutka, Jacek Jaśkiewicz, Bogdan Makarski.

W programie usłyszymy:

1. **Rozmowę redaktora Stanisława Szuberta z Mirosławem Garbowskim, prezesem Jeleniogórskiej Spółdzielni Mieszkaniowej**:
* Mirosław Garbowski wspomina rok 2022, kiedy to JSM otrzymała statuetkę **"Liderów Dostępności"** w Pałacu Prezydenckim. Wyróżnienie to przyznano za działania na rzecz ułatwienia życia mieszkańcom zasobów spółdzielni.
* Jeleniogórska Spółdzielnia Mieszkaniowa jest dużym podmiotem, zarządzającym zasobami zamieszkiwanymi przez około **15 000 osób**, w tym wielu seniorów i osób z upośledzeniami fizycznymi.
* Spółdzielnia zrealizowała **rewolucyjną zmianę w 40 ze 104 urządzeń dźwigowych**, polegającą na zjeżdżaniu windy do poziomu przyziemia, co eliminuje bariery w postaci schodów i umożliwia osobom niepełnosprawnym samodzielne opuszczanie mieszkań.
* Prezes podkreśla, że JSM była jedną z pierwszych w kraju, która wdrożyła takie rozwiązania.
* Na inwestycje te spółdzielnia pozyskuje środki z własnych funduszy oraz częściowo z Wojewódzkiego Funduszu. Pozostało jeszcze ponad 50 dźwigów do przystosowania.

2. **Gawędź Stanisława Firszta o wytwórczości chałupniczej w Cieplicach**:
* Stanisław Firszt opowiada o historii budynku przy ulicy Cerwi 10 w Cieplicach. Wspomina, że po 1945 roku mieściło się w nim przedszkole, a w latach wojny niemiecka komendantura. Wcześniej, do 1939 roku, był siedzibą władz miejskich Cieplic (Warmbrunn), a pierwszym burmistrzem był Paul Lubczyk.
* Budynek został zbudowany w 1912 roku jako pawilon wystawowy z salami wykładowymi i warsztatowymi oraz zapleczem biurowym dla **House Flies und Ferin in Risen und Izergebirge** (stowarzyszenia chałupników Karkonoszy i Gór Izerskich), znanego również jako stowarzyszenie wytwórców domowych lub rękodzielników.
* Celem towarzystwa, założonego w 1910 roku, było wspieranie lokalnej wytwórczości (wyroby regionalne, pamiątki turystyczne z drewna, szkła, ceramiki, tkanin, haftów), wskazywanie wzorców, przyuczanie nowych osób do zawodu oraz promocja regionu karkonosko-izerskiego.
* Działalność stowarzyszenia nieco przygasła w czasie I wojny światowej, odradzając się w latach 20. W 1926 roku liczyło już 260 członków. Corocznie organizowano targi **"Talzak Mark"**, gdzie sprzedawano produkty regionalne, w tym sławne pierniki.
* Po 1933 roku towarzystwo przestało funkcjonować, a po upadku komunizmu, choć widoczne jest odradzanie się drobnej wytwórczości, działa ona w sposób rozproszony. Firszt sugeruje potrzebę stworzenia nowego stowarzyszenia, które zajęłoby się promocją i sprzedażą lokalnych wyrobów.

3. **Rozmowę redaktora Stanisława Szuberta z Izabelą Bartczak, kierowniczką jeleniogórskiego Inspektoratu Zakładu Ubezpieczeń Społecznych**:
* Pani Izabela Bartczak informuje o historii ZUS-u w Jeleniej Górze (odział w Wałbrzychu, Inspektorat w Jeleniej Górze, 90-lecie ZUS-u).
* ZUS stawia na nowoczesne technologie i dostępność, wprowadzając udogodnienia w budynku przy ulicy Sygietyńskiego, takie jak **pętle indukcyjne** (w salach obsługi i konferencyjnej), oznaczenia dla osób z niepełnosprawnościami, **infografika i tyflomapa** dla niedowidzących.
* Stanisław Szubert podkreśla brak krytycznych uwag ze strony 4000 podopiecznych Karkonoskiego Sejmiku, chwaląc kompetencje i empatię pracowników ZUS-u. Inspektorat w Jeleniej Górze zatrudnia ponad 100 osób, w tym 16 w wydziale obsługi klienta, a w rekrutacji stawia się na empatię i szkolenie pracowników.
* Głównym tematem rozmowy jest **renta wdowia**, która będzie wypłacana od lipca 2025 roku (wnioski można składać już od stycznia). Świadczenie dotyczy osób uprawnionych do własnego świadczenia oraz świadczenia po zmarłym, umożliwiając pobieranie świadczenia głównego plus **15% drugiego świadczenia** (od 2027 roku – 25%).
* Istnieje **górna granica kwotowa** – trzykrotność minimalnej emerytury.
* Zainteresowanie rentą wdowią jest ogromne (około 50 wniosków dziennie w Jeleniej Górze, ponad 12 000 w skali oddziału wałbrzyskiego).
* Wniosek (symbol ERWD) jest obszerny i dostępny online. Dotyczy beneficjentów ZUS-u, KRUS-u i wojskowych biur emerytalnych. Wniosek można złożyć w dowolnej instytucji, która go przekaże do właściwej.
* ZUS dąży do jak największej dostępności (infolinia, e-ZUS, platforma usług elektronicznych, e-wizyta), jednak nie ma bezpośredniego numeru do pracownika ZUS w Jeleniej Górze. Preferowane są wizyty rezerwowane.

4. **Felieton Marii Woś o rodzinie Sołtysów ze Lwowa**:
* Maria Woś kontynuuje opowieść o **Mieczysławie i Adamie Sołtysach**, wybitnych muzykach związanych ze Lwowem, których życie i twórczość zostały opisane w książce "Tylko we Lwowie" Marii Ewy Sołtys (córki Adama).
* Felieton przypomina, że Lwów w okresie międzywojennym był najbardziej muzykalnym miastem w Polsce, gdzie odbywały się światowe i polskie prawykonania dzieł Szymanowskiego, Honeggera, Bacha, Strawińskiego i Elgara, dyrygowane przez **Adama Sołtysa**.
* Mieczysław Sołtys (ojciec Adama), urodzony w 1863 roku, był przede wszystkim kompozytorem. Spośród jego pięciu oper, trzy wystawiono we Lwowie. Pisał utwory orkiestrowe, kameralne, solowe na fortepian i organy. Jego twórczość inspirowana była historią i literaturą Polski.
* Adam Sołtys (syn), urodzony w 1890 roku, po śmierci ojca (1929) został dyrektorem konserwatorium (1930) i szefem działu muzycznego Polskiego Radia we Lwowie (1931). Był też prezesem Polskiego Towarzystwa Muzyki Współczesnej.
* Felieton opisuje losy Adama Sołtysa podczas wojny i okupacji sowieckiej, kiedy to stracił stanowisko dyrektora, a później musiał upraszczać środki muzyczne z powodu "walki z formalizmem".
* W 1957 roku, w wieku 67 lat, Adam Sołtys został szczęśliwym ojcem córki Marii. Zmarł w 1968 roku. Podkreślono jego niezwykłą kulturę i szacunek, jakim darzyli go uczniowie i współpracownicy, niezależnie od narodowości.

Na zakończenie magazynu **Leszek Kopeć** dziękuje wszystkim autorom i realizatorom: Marii Woś, Stanisławowi Firszowi, Stanisławowi Szubertowi, Damianowi Łyczakowi i Dariuszowi Marchewce (realizacja dźwiękowa).

**Słowa kluczowe:** Kalejdoskop, Radio KSON, Leszek Kopeć, Stanisław Szubert, Stanisław Firszt, Maria Woś, Mirosław Garbowski, Jeleniogórska Spółdzielnia Mieszkaniowa, liderzy dostępności, windy, dostępność, Chałupnicy, Cieplice, historia regionalna, rękodzieło, House Flies und Ferin in Risen und Izergebirge, Talzak Mark, Izabela Bartczak, ZUS, renta wdowia, dostępność ZUS, e-ZUS, e-wizyta, rodzina Sołtysów, Lwów, muzyka, kompozytorzy, Adam Sołtys, Mieczysław Sołtys, historia muzyki.

W programie usłyszymy:

1. **Rozmowę redaktora Stanisława Szuberta z Sylwią Jarosz, aptekarką**:
* Rozmowa dotyczy **leków refundowanych**, których listy są sporządzane przez Ministerstwo Zdrowia i zmieniają się co trzy miesiące. Leki te są dotowane przez NFZ (odpłatność 30%, 50%, ryczałt lub bezpłatnie).
* Z dniem 1 stycznia 2025 roku na listy refundacyjne (w tym dla seniorów 65+ i dzieci do 18 lat) weszło **bardzo dużo leków kardiologicznych**, które wcześniej były pełnopłatne. Pani Jarosz radzi pacjentom z receptami rocznymi, by skonsultowali się z lekarzem rodzinnym w celu uzyskania nowej recepty, ponieważ system automatycznie nie aktualizuje odpłatności.
* Na listy wrócił nowoczesny lek na cukrzycę **Truly City**, który w poprzednich miesiącach kosztował 200 zł, a od 1 stycznia jest bezpłatny dla seniorów i kosztuje 52 zł z 30% odpłatnością.
* Aptekarze starają się informować pacjentów o zmianach w refundacji.
* Odnosząc się do **braków leków** (np. psychotropowych, kardiologicznych, przeciwcukrzycowych), pani Jarosz stwierdza, że sytuacja jest dynamiczna, a aptekarze muszą codziennie koordynować zamówienia z wielu hurtowni. Nadal brakuje **Ozempicu**.
* Pani Jarosz zauważa, że pacjenci rzadziej udają się po leki do aptek przygranicznych w Niemczech (Görlitz) ze względu na wyższe ceny i brak refundacji w euro.
* Poruszono problem **wielolekowości (polipragmazji)**. Pani Jarosz tłumaczy, że brak jednej, dostępnej dla całego zespołu medycznego dokumentacji pacjenta oraz nieinformowanie lekarzy o wszystkich przyjmowanych lekach prowadzi do dublowania leków lub przepisywania leków na skutki uboczne innych preparatów.
* W ramach rozwiązania pani Sylwia Jarosz przeprowadza **bezpłatne przeglądy lekowe** dla pacjentów (po studiach podyplomowych), systematyzując ich leki i eliminując zdublowane czy niepotrzebne preparaty.
* Podkreśla, że leki należy popijać **wyłącznie przegotowaną, letnią wodą**, unikając mleka (wiąże substancje), soku grejpfrutowego (najwięcej interakcji), kawy i ziela dziurawca. Leki należy brać pojedynczo, chyba że są konkretne wskazania do innych dawek.

2. **Gawędź Stanisława Firszta o kłopotach zdrowotnych Marii Kazimiery (Marysieńki)**:
* **Stanisław Firszt** opowiada o życiu i chorobach **Marii Kazimiery de la Grange d’Arquien (Marysieńki)**, żony króla Jana III Sobieskiego. Urodzona w 1641 roku, była elokwentna, przedsiębiorcza i piękna.
* W wieku 17 lat poślubiła Jana Zamoyskiego, który zaraził ją **syfilisem**. Choroba ta miała wpływ na zdrowie ich czworga dzieci, z których żadne nie dożyło dzieciństwa.
* Pięć tygodni po śmierci pierwszego męża, potajemnie poślubiła **Jana Sobieskiego**, z którym łączyła ją wielka miłość. Mimo to, z 13 ciąż, tylko czworo dzieci dożyło dorosłości.
* Marysieńka cierpiała na bóle zębów (usuwano jej kolejne zęby), a liczne ciąże odbijały się na jej zdrowiu psychicznym, powodując melancholię i zły humor.
* Wyjeżdżała na kuracje do zagranicznych kurortów (np. Francji), gdzie picie lokalnych wód często pogarszało jej stan zdrowia.
* W 1669 roku, będąc w ciąży z Sobieskim, zachorowała na astmę wieczorną. W 1671 ponownie wyjechała na kurację do Francji.
* Mimo choroby, aktywnie prowadziła politykę profrancuską i interesy handlowe (zboże, drewno, statki).
* W 1676 roku pojawiły się u niej poważne dolegliwości układu pokarmowego (bolesne kłucia w brzuchu), na co wpływ miał fatalny stan uzębienia.
* W 1687 roku, w wieku 40 lat, za namową Schaffgotscha przyjechała na kurację do **Cieplic**, co było dużym wydarzeniem.
* Po śmierci męża (1696) wyjechała do Rzymu, potem do Francji, gdzie w 1709 zachorowała na odrę. Niewłaściwe leczenie spowodowało przewlekłe dolegliwości. Zmarła w 1716 roku w wieku 75 lat.
* Firszt podkreśla, że portrety Marysieńki nie ukazują cierpiącej kobiety, co może świadczyć o jej silnej osobowości.

3. **Rozmowę redaktora Stanisława Szuberta z panią Krystyną, słuchaczką Radia KSON**:
* Pani Krystyna, osoba z niepełnosprawnością (poruszająca się o kulach, słaby wzrok), opowiada o **pozytywnych doświadczeniach z podróży pociągami Intercity** na trasie Jelenia Góra – Wrocław – Łódź.
* Podkreśla, że mimo powszechnego "hejtu" na usługi kolejowe, spotkała się z ogromną pomocą i uprzejmością pracowników, którzy pomogli jej z walizką i zapewnili, że pociąg poczeka na przesiadkę.
* Stanisław Szubert zaznacza, że to "wisienka na torcie" niepełnosprawności, pokazująca, że instytucje i ludzie mogą być życzliwi i przyjaźni, co daje optymizm na początku 2025 roku.

4. **Felieton Marii Woś**:
* **Maria Woś** prezentuje felieton inspirowany uwagą redaktora Stanisława Drewniaka dotyczącą różnicy między **"paleniem książek" a "paleniem książkami"**.
* Felieton skupia się na **fleksji** i przypadkach gramatycznych, wyjaśniając, że "palenie książek" (biernik) oznacza, że książki są przedmiotem palenia, natomiast "palenie książkami" (narzędnik) oznacza, że książki są narzędziem do rozniecania ognia.
* Autorka ironicznie komentuje problemy z fonetyką i ortografią w internecie ("som" zamiast "są") oraz absurdy komputerowych korektorów.
* Woś odnosi się także do **języka "nowomowy" i kamuflażu prawdy**, np. w wojskowości (niszczenie "siły żywej przeciwnika" vs. "straty osobowe").
* Przywołuje anegdotę o nagłówku gazety "Prawa ręka Wałęsy w Bydgoszczy" jako przykład niefortunnej metafory.

W programie usłyszymy:

1. **Stanisława Szuberta o konferencji w Warszawie oraz jego rozmowę z redaktorem Wojciechem Szelongiem i Iloną Krainowską Kamińską**:
* Stanisław Szubert relacjonuje z **piątej konferencji "360 wokół dostępności"** w Warszawie, w której wzięło udział ponad 90 osób, w tym przedstawiciele ministerstw, ZUS-u, PFRON-u oraz trenerzy pracy.
* Konferencja poświęcona była **zatrudnianiu osób niepełnosprawnych**; w ubiegłym roku przeprowadzono ponad 240 staży, z czego 30-40% zakończyło się zatrudnieniem. Podkreślono, że praca, nawet w Kancelarii Prezesa Rady Ministrów, znacząco podnosi rangę osoby niepełnosprawnej.
* Redaktor Wojciech Szelong (dziennikarz publicznej telewizji) podkreśla, że myślenie o dostępności to myślenie o wszystkich, a rozwiązania dla osób z niepełnosprawnościami (np. wyrównywanie chodników) służą wszystkim. Opowiada przykład adaptacji studia telewizyjnego dla polityka na wózku, co pokazuje ludzką kreatywność w pokonywaniu barier.
* **Anna Kolczyńska**, beneficjentka projektu "Stabilne zatrudnienia", dziękuje za wsparcie, dzieląc się doświadczeniem z pracą z Karkonoskim Sejmikiem (haftowanie ręczników, torebeczek).
* **Ilona Krainowska Kamińska**, szefowa regionalnego biura KSON w Warszawie, wyjaśnia, że "360 stopni" symbolizuje pełną dostępność – zawodową, architektoniczną i cyfrową. Potwierdza sukces zatrudnienia beneficjentów staży w administracji państwowej.

2. **Gawędź Stanisława Firszta o wytwórczości rzemieślników w Kotlinie Jeleniogórskiej**:
* Stanisław Firszt opowiada o historii budynku przy ulicy Cerwi 10 w Cieplicach (dziś własność prywatna, kiedyś przedszkole, niemiecka komendantura, przedwojenny urząd miasta Warmbrunn).
* Budynek powstał w 1912 roku jako pawilon wystawowy dla **House Flies und Ferin in Risen und Izergebirge** (stowarzyszenia chałupników Karkonoszy i Gór Izerskich), które promowało lokalne rękodzieło (drewno, szkło, ceramika, tkaniny).
* Towarzystwo, wspierane przez hrabiego Schaffgotscha, miało na celu wspieranie miejscowej wytwórczości, wskazywanie wzorców i reklamę regionu. Posiadało oddziały w Jeleniej Górze, Szklarskiej Porębie, Świeradowie Zdroju i Szczawnie Zdroju.
* Opowiada o corocznych targach **"Talzak Mark"** w Cieplicach, gdzie sprzedawano produkty regionalne, w tym sławne pierniki.
* Działalność stowarzyszenia osłabła po 1933 roku, a obecnie, po upadku komunizmu, widoczne jest powolne odradzanie się drobnej wytwórczości, lecz w sposób rozproszony. Firszt apeluje o stworzenie nowego, zjednoczonego stowarzyszenia, które wspierałoby lokalnych rękodzielników.

3. **Rozmowa redaktora Stanisława Szuberta z Mariuszem Synówką, organizatorem "Uniwersytetu Liderów"**:
* **Mariusz Synówka** opowiada o projekcie **"Uniwersytet Liderów"**, realizowanym od dwóch lat, dedykowanym młodzieży w wieku 15-21 lat.
* Celem jest wzmocnienie marki własnej, nauka organizacji, zarządzania grupą, pracy w zespole, radzenia sobie ze stresem i realizacji projektów.
* Trzy główne efekty projektu to: dodatkowe szkolenia podyplomowe dla absolwentów, szkolenia z mediacji rówieśniczych oraz **młodzieżowe radio "Studio 6"** w Radiu KSON, prowadzone przez młodych dla młodych. Radio ma być uzupełnione o formę pisaną i fotorelacje w internecie.
* Grupa uczestniczyła w międzynarodowej konferencji w Görlitz (Instytut Naukowo-Badawczy Kasus), gdzie zaprezentowała swój dziennikarski "lwi pazur". Instytut współpracuje z ponad setką naukowców i oferuje młodzieży szanse rozwoju.
* Projekt obejmuje młodzież z całego Dolnego Śląska (Zgorzelec, Wrocław, Wałbrzych, Kamienna Góra, Lubawka, Jawor, Gryfów, Bolesławiec) i działa pod honorowym patronatem marszałka województwa dolnośląskiego Pawła Gancarza.
* Synówka podkreśla, że to sama młodzież ma tworzyć i rozwijać ten projekt.
* Wspomniano o roli KSON jako konsorcjum medialnego (Radio, dwumiesięcznik "Niepełnosprawni tu i teraz", portal "Lepsze życie info") i warsztatach dziennikarskich dla młodzieży.

4. **Felieton Marii Woś**:
* **Maria Woś**, dziennikarka i pisarka, prezentuje felieton inspirowany wernisażem wystawy malarstwa. Autor wystawy był nieobecny z powodu choroby, a jego żona pełniła honory domu.
* Felieton porusza kwestię wartości sztuki i jej odbioru przez "prostego człowieka", cytując dyrektora szkoły ("nie o to chodzi, żeby nam się obraz podobał, panie kolego, ale jak się podoba prostemu człowiekowi, to jest ważne").
* Opisuje reakcję barmanki, która początkowo nie interesowała się obrazami, ale po informacji o chorobie malarza (duszności z powodu palenia) wykorzystała jego portret jako motywację do rzucenia nałogu, co stało się "korzyścią z jego sztuki". Autorka podkreśla związek między sztuką a życiem.

Na zakończenie magazynu **Leszek Kopeć** dziękuje wszystkim autorom i realizatorom: Marii Woś, Stanisławowi Szubertowi, Stanisławowi Firsztowi, Damianowi Łyczakowi i Dariuszowi Marchewce (realizacja dźwiękowa).

**Słowa kluczowe:** Kalejdoskop, Radio KSON, Leszek Kopeć, Stanisław Szubert, Stanisław Firszt, Maria Woś, Anna Kolczyńska, Ilona Krainowska Kamińska, Mariusz Synówka, Skaldowie, Wojciech Szelong, konferencja dostępności, zatrudnienie osób niepełnosprawnych, administracja państwowa, House Flies und Ferin in Risen und Izergebirge, chałupnicy, rzemieślnicy, Cieplice, historia regionalna, Uniwersytet Liderów, młodzież, radio Studio 6, Kasus Gerlitz, Paweł Gancarz, media KSON, wystawa malarstwa, inspiracja, zdrowie, rzucanie palenia.

W programie usłyszymy:

1. **Rozmowę redaktora Stanisława Szuberta z Agnieszką Michalską (wtedy jeszcze gościem, obecnie dziennikarką KSON)**:
* Rozmowa dotyczy jej pobytu we Francji, zwłaszcza w Paryżu. Podkreśla ogromne zmiany w Polsce w ciągu 30 lat, uznając Polskę za atrakcyjny kraj turystyczny dla Francuzów ze względu na niższe ceny i malowniczość.
* Zapytana o Polskie stowarzyszenia we Francji, Agnieszka Michalska żartobliwie stwierdza, że panowie często interesują się, ile młodych dziewcząt przyjechało do Paryża.
* Ze swoich osobistych doświadczeń (wyjazd do Francji przed przystąpieniem Polski do UE) wynika, że trudno było znaleźć pracę i mieszkanie. Wspomina anegdotę o francuskim celniku szukającym mieszkańców Afryki Północnej wśród Polaków na granicy. Pracowała jako opiekunka do dziecka, co uważała za atrakcyjną formę "kąpieli językowej".
* Odnosząc się do życia towarzyskiego, wspomina, że jako studentka mogła pozwolić sobie jedynie na kawę espresso na stojąco w kawiarni i zakup czapki. Ceny kawy w Paryżu zależały od miejsca (bar, stolik, ogródek).
* Polacy w Paryżu są postrzegani **bardzo pozytywnie**, zwłaszcza w turystyce. Opowiada anegdotę o winobraniu we Francji i swojej dumie z polskiego pochodzenia, która pomogła jej i koleżance znaleźć pracę.

2. **Rozmowę ze Stanisławem Szubertem i Witoldem Musiałowskim, kierownikiem warsztatu terapii zajęciowej przy Polskim Towarzystwie Walki z Kalectwem oddział Jelenia Góra**:
* Witold Musiałowski opowiada o **polsko-czeskim projekcie "Edukacja nietradycyjna"** realizowanym wspólnie z Diakonią Ewangelicką w czeskim Vrchlabí.
* Celem projektu jest umożliwienie osobom z niepełnosprawnością z obu stron granicy spotkania, poznania się i zobaczenia, jak prowadzona jest działalność na ich rzecz.
* Projekt zakładał kilka działań, m.in. **festiwal ogrodowy w Vrchlabí** (50 osób z Polski, 100 z Czech) pod koniec września, gdzie odbywały się konkurencje sprawnościowe i poczęstunek.
* Kolejnym punktem były **warsztaty bożonarodzeniowe** w Vrchlabí, w zabytkowym domu kultury, gdzie kręcono film Miloša Formana. Uczestnicy przygotowywali ozdoby świąteczne, śpiewali polskie kolędy, integrowali się.
* Projekt obejmuje również **naukę podstaw języka czeskiego dla Polaków i polskiego dla Czechów**. Kolejne spotkanie zaplanowano na 7 marca, a czwarte na 8 kwietnia (warsztaty wielkanocne).
* Wspomniano o znaczeniu wymiany informacji i promocji atrakcji Kowar dla Czechów (sztolnie, zalew, park miniatur, Śnieżka, WTZ), a także czeskich atrakcji dla Polaków (np. safari zoo w Dvůr Králové).

3. **Felieton Marii Woś**:
* **Maria Woś**, pisarka, felietonistka i dziennikarka, prezentuje felieton poświęcony filmowi **"Dziewiąty dzień" w reżyserii Volkera Schlöndorffa**.
* Film, wyprodukowany w 2004 roku, opowiada o księdzu katolickim Ari Kremerze z Luksemburga, więźniu obozu Dachau, który został zwolniony na 9 dni, by przekonać swojego biskupa do współpracy z nazistami. W obozie Dachau przetrzymywano ponad 3000 duchownych, w tym Polaków (np. błogosławiony biskup Michał Kozal).
* To jeden z pierwszych niemieckojęzycznych filmów przedstawiających rzeczywistość obozu koncentracyjnego, przełamujący powojenne tabu po 59 latach.
* Felieton podkreśla, że dialogi w filmie są fikcyjne, choć historia bohaterskiego księdza (Jean Bernard) jest autentyczna i opisana w jego pamiętniku "Ferner Block 25487". Twórcy filmu zmienili proporcje, skupiając się na moralnym dylemacie księdza.
* Film jest wielką rozprawą etyczną, ukazującą uniwersalny dramat człowieka, który może uratować się kosztem innych, ale wybiera godność. Autorka felietonu podkreśla, że film, mimo słabego przyjęcia publiczności, sprowokował poważną dyskusję krytyków.

Na zakończenie magazynu **Leszek Kopeć** dziękuje wszystkim autorom i realizatorom: Agnieszce Michalskiej, Stanisławowi Szubertowi, Witoldowi Musiałowskiemu, Marii Woś oraz Dariuszowi Marchewce (realizacja dźwiękowa).

**Słowa kluczowe:** Kalejdoskop, Radio KSON, Leszek Kopeć, Stanisław Szubert, Agnieszka Michalska, Francja, Paryż, turystyka, Polacy we Francji, Witold Musiałowski, Polskie Towarzystwo Walki z Kalectwem, Diakonia Ewangelicka, Vrchlabí, Kowary, edukacja nietradycyjna, osoby niepełnosprawne, integracja polsko-czeska, Maria Woś, Volker Schlöndorff, Dziewiąty dzień, Dachau, księża w obozach, etyka, kino niemieckie, Karol Szymanowski, Adam Sołtys, Lwów.

W programie usłyszymy:

1. Rozmowa ze Stanisławem Szubertem z Ryszardem Pieszchałą:

   • Redaktor Stanisław Szubert gości Ryszarda Pieszchałę, przedsiębiorcę z Opola, którego spotkał przypadkowo.
   • Tematem rozmowy są książki-pamiętniki "Opowiedz mi babciu" i "Opowiedz mi dziadku". Pomysł powstał 10 lat temu w Czechach.
   • Książki są oddzielne dla babci i dziadka, mają po 130 stron i zawierają od jednego do trzech pytań na każdej stronie, z miejscem na wpisanie odpowiedzi. Pytania dotyczą m.in. znajomości dziadka/babci, lat szkolnych, pracy, sposobów spędzania świąt i czasu wolnego.
   • Sprzedaż książek jest bardzo dobra, szczególnie teraz, z uwagi na Dzień Babci i Dziadka, osiągając nawet do 1000 zamówień dziennie. Są one dostępne na stronach www.moidziadkowie.pl i www.familium.pl i kosztują około 70 zł.
   • Wydawnictwa te są bardzo porządnie przygotowane, z twardą okładką i papierem, który zapobiega przebijaniu się pisma, co zapewnia ich trwałość jako pamiątki.
   • Książki służą jako terapia i katalizator do rozmów rodzinnych, pomagając zachować wspomnienia, a nawet przyczyniając się do pojednania. Przytoczono przykład dziadka, który dzięki wypełnionej książce powrócił na łono rodziny po konflikcie.
   • Początkowo dostępne w Czechach, Słowacji i Polsce, obecnie książki są obecne w 29 krajach na świecie, w tym w Niemczech, Włoszech, Francji, a nawet w Ameryce Południowej (Kostaryka, Urugwaj). Ich globalna popularność wynika z brakujących bezpośrednich rozmów i kontaktów międzyludzkich.
   • Wobec obserwowanego kryzysu rodzinnego, książki te są postrzegane jako panaceum na budowanie więzi rodzinnych.
   • Zapowiedziano planowane na kwiecień spotkanie z Ryszardem Pieszchałą w KSON, gdzie będzie można promować te książki.

2. Gawędź Stanisława Firszta o Johnie Quincy Adamsie:

   • Stanisław Firszt opowiada o wizycie w Kotlinie Jeleniogórskiej i na Dolnym Śląsku Johna Quincy Adamsa, późniejszego szóstego prezydenta USA (1825-1829).
   • Adams, syn drugiego prezydenta USA, Johna Adamsa, w młodym wieku odbywał podróże dyplomatyczne po Europie, poznając Londyn, Paryż, Petersburg. W 1797 roku został ambasadorem USA w Królestwie Pruskim.
   • W lipcu-sierpniu 1800 roku, po ratyfikacji umowy gospodarczej, odbył siedmiotygodniową podróż po Dolnym Śląsku z żoną Ludwigą Katarzyną oraz A. Pipsenem i Wincopem, pisząc 29 listów do brata, z czego 10 dotyczyło naszego regionu. Trasa obejmowała m.in. Zieloną Górę, Bolesławiec, Lwówek Śląski, Jelenią Górę, Cieplice, Sobieszów, Szklarską Porębę, Karkonosze, Kowary, Kamienną Górę, Wałbrzych, Książ, Świdnicę, Lądek Zdrój, Wrocław i Drezno.
   • Prawie dwa tygodnie Adams spędził w Karkonoszach i Kotlinie Jeleniogórskiej, zachwycając się widokami, dobrymi drogami i urodzajnymi polami.
   • Jelenią Górę uznał za najpiękniej położone miasto, spędzając tam około tygodnia. Odwiedził kościół św. Erazma i Pankracego (ubogi) oraz kościół luterański (Podniesienia Krzyża Pańskiego), który zrobił na nim ogromne wrażenie. Podziwiał turystyczne walory okolicznych wzgórz (Helikon, Hausberg/Krzywsego, Kawalirberg/Kościuszki, Paulino), a także życie gospodarcze (tkactwo, rafineria cukru z buraków – ewenement w Europie).
   • Z Jeleniej Góry robił wypady, m.in. do Cieplic (pałac Schaffgotschów, inne budowle, duża liczba gości, spotkania ze szlifierzami szkła, rzeźbiarzami, rytownikami, którzy krytykowali jego sygnet).
   • W Sobieszowie odwiedził rezydencję hrabiego Schaffgotscha i zorganizował wejście na Chojnik, zbierając maliny na ruinach i wspominając wiek zamku.
   • W Szklarskiej Porębie zwiedził fabrykę Vitriolu Pricklera, wodospad Szklarki, hutę szkła (porównując wyroby z czeskimi, które były lepsze i tańsze) oraz wodospad Kamieńczyka z przewodnikiem Zygmuntem Zejlerem. Odwiedził Śnieżne Kotły, wodospad Łaby i źródła Łaby (choć dziś wiadomo, że Odra ma tam swoje źródło).
   • Śnieżkę (Górę Olbrzyma) zdobył dwukrotnie w ciągu jednego dnia, raz z towarzyszami, drugi raz z żoną, która została w tyle. Pytał przewodnika o ducha góry, Kaplicę św. Wawrzyńca i nocował w budzie Hampla, gdzie doszło do sprzeczki z gospodynią o rachunek.
   • Ogólne wrażenia Adamsa z pobytu były pozytywne, co wyraził w listach, opublikowanych w 1801 roku w Bostonie, a później przetłumaczonych na francuski. Publikacje te rozreklamowały Dolny Śląsk i Karkonosze, przyczyniając się do rozwoju turystyki i uzdrowisk w regionie.

3. Co słychać w Karkonoskim Sejmiku Osób Niepełnosprawnych – Bożena Bryl i Robert Zapora:

   • Bożena Bryl Chrząszcz, redaktor naczelna dwumiesięcznika "Niepełnosprawni tu i teraz" oraz portalu lepszeżycie.info, przedstawia nowości.
   • Portal lepszeżycie.info (działający od miesiąca) to kolejne medium Karkonoskiego Sejmiku Osób Niepełnosprawnych, obok dwumiesięcznika i Radia Kson. Zawiera informacje o przepisach, leczeniu, rehabilitacji, pomocy bytowej, dostępności, dofinansowaniach do sprzętu i wypoczynku, artykuły o osobach niepełnosprawnych i seniorach, ludziach sukcesu (np. Stanisław Szubert uhonorowany tytułem "Człowiek bez barier"), relacje ze spotkań integracyjnych, felietony i porady zdrowotne. Zachęca do czytania i dzielenia się doświadczeniami.
   • Przypomina o grudniowym numerze bezpłatnego dwumiesięcznika "Niepełnosprawni tu i teraz", dostępnego w organizacjach pozarządowych, urzędach, aptekach i parafiach. W nim m.in. o wigilii w KSON, górskich wycieczkach (projekt ATON), karierze zawodowej, seniorach w szkołach i wywiad ze Stanisławem Szubertem o niepełnosprawności jako wyzwaniu.
   • Robert Zapora, koordynator projektów w Karkonoskim Sejmiku Osób Niepełnosprawnych, opowiada o najważniejszych projektach zrealizowanych w 2024 roku i planach na 2025 rok.
   • Projekty w 2024 roku:
     • Dolnośląski Rajd Integracyjny Sudety Otwarte dla Wszystkich: Projekt wsparty przez samorząd województwa dolnośląskiego. 40-osobowa grupa zwiedzała Sudety Środkowe i Zachodnie, poznając ich piękno i różnorodność. Podróżowano przez różne epoki historyczne – od twierdzy srebrnogórskiej (czasy napoleońskie), przez Osówkę i sztolnie walimskie (II wojna światowa), po starą kopalnię w Wałbrzychu (PRL). Rajd zakończył się piknikiem przy ognisku. Uczestnicy byli bardzo zadowoleni.
     • Doposażenie wypożyczalni sprzętu KSON: Zakupiono wózek inwalidzki z przystawką elektryczną, dwa wózki do turystyki górskiej oraz dwa rowery typu tandem. Sprzęt jest już dostępny i używany przez osoby z niepełnosprawnościami.
     • Szkolenie Asystenta Turystycznego Osoby Niepełnosprawnej: Realizowane od 2019 roku, uczy jak bezpiecznie prowadzić osoby z niepełnosprawnościami w górach, radzić sobie z barierami architektonicznymi i wybierać odpowiednie trasy. W 2024 roku przeszkolono 30 osób (łącznie ponad 120). KSON dąży do uznania tego zawodu. Asystenci sprawdzili się m.in. podczas rajdu.
     • 7. Konferencja Górska "Góry Otwarte dla Wszystkich": Odbyła się w Szklarskiej Porębie-Jakuszycach w Dolnośląskim Centrum Sportu. Jej kulminacją było otwarcie bardzo przyjaznej trasy do wodospadu Kamieńczyka. Rozmawiano także o planach otwierania kolejnych tras (m.in. remont nawierzchni i poszerzenie trasy z Jakuszyc do stacji turystycznej Orle, remont schroniska nad Łomniczką wraz z dojściem).
   • Plany na 2025 rok:
     • Kolejna edycja rajdu Sudety (3-dniowy wyjazd z nową tematyką: poznawanie minerałów i piękna "ziemi sudetów", np. Jaskinia Niedźwiedzia). Planowane wsparcie dla terenów powodziowych (Stronie Śląskie, Lądek Zdrój) poprzez odwiedzanie ich.
     • Kolejna edycja szkolenia asystenta turystycznego osoby niepełnosprawnej.
     • Kontynuacja rajdu w formie trzech jednodniowych wycieczek.
   • Zapora zachęca do śledzenia ofert KSON na stronie www.kson.pl, portalu lepszeżycie.info, w Radiu KSON oraz w biurze KSON, także mailowo biuro@akson.pl.

4. Felieton Marii Woś:

   • Maria Woś, pisarka, felietonistka i dziennikarka, prezentuje felieton poświęcony modlitwie "Ojcze nasz" (pacierzowi).
   • Inspiracją są spostrzeżenia księży z tegorocznej kolędy i jej własne doświadczenia z młodzieżą licealną na warsztatach radiowych – dzieciom i młodzieży trudno sobie przypomnieć słowa pacierza. To wskazuje na odchodzenie w zapomnienie polskiego skrzydlatego zdania "znać coś jak pacierz".
   • Felieton przypomina o historycznym znaczeniu pacierza: to od niego pochodzi najstarszy rękopiśmienny zabytek języka polskiego (tekst modlitwy Ojcze nasz z 1377 roku) i pierwszy druk w języku polskim (wydany we Wrocławiu 100 lat później). Słowo "pacierz" pochodzi od łacińskiego "paternoster".
   • Prezentuje monumentalne, dwutomowe dzieło Jana Choroszego pt. "Ojcze nasz", będące zbiorem 499 parafraz, trawestacji i opracowań literackich modlitwy pańskiej, zbieranych przez autora od 1982 roku. Dzieło to jest efektem ogromnej pracy badawczej (setki rękopisów, starodruków, tysiące tomów poezji) i zawiera bogactwo komentarzy historycznych i filologicznych.
   • Maria Woś przytacza liczne przykłady parafraz: od barokowych (np. Wacława Potockiego z motywem syna marnotrawnego) i oświeceniowych (Konstancji Benisławskiej), po historyczne i polityczne (anonimową modlitwę przeciw Zygmuntowi III Wazie i wojnie moskiewskiej, pacierze konfederackie przeciw Stanisławowi Augustowi i Katarzynie II, "Pacierz Ludu Polskiego" ze Lwowa z 1848 roku z prośbą o wolność i potęgę oraz zbawienie od tyranów).
   • Podkreśla, że parafrazy te powstają we wszystkich przełomowych momentach historycznych (powstania, wojny, stan wojenny), odzwierciedlając ludzkie uczucia – od przekleństwa i nienawiści po prośbę o wyzwolenie.
   • W modlitwach odbija się też człowiek w swojej wielkości i nędzy, wobec Boga, natury i społeczeństwa. Przykładem jest XV-wieczny anonimowy "pacierz panieński", żartobliwie proszący o męża bardziej niż o chleb.
   • W felietonie pojawiają się także bluźniercze parafrazy (np. Jana Władysława Grabskiego z 1926 r. czy Niny Rydzewskiej z 1929 r.), a także różnorodne "Ojcze nasz": bawarskie, szwedzkie, jezuitów, pijackie, lichwiarza, miłosne, syfilityków, wieśniaków, paryskie, mniszki czy kierowcy.
   • Felieton kończy się fragmentem listu Jana Kaczmarka (śmiertelnie chorego satyryka z 2000 r.), wyrażającego pokorę i wiarę w dobroć Boga oraz prośbę o ochronę przed pogardą i nienawiścią.

Na zakończenie magazynu Leszek Kopeć dziękuje wszystkim autorom i realizatorom: Marii Woś, Stanisławowi Szubertowi, Bożenie Bryl, Robertowi Zaporze, Damianowi Łyczakowi, Stanisławowi Firsztowi. Dźwiękowo całość zrealizował Dariusz Marchewka. Przypomniano również o nowym kanale Radia KSON – Nowa Energia i zapowiedziano rozmowę o planach rozwoju stacji przy najbliższej okazji.

Audycję otwiera piosenka **"Nie znam ciebie" w wykonaniu Haliny Żydkowiak**, wieloletniej solistki grupy Trubadurzy, która nagrała solową płytę z udziałem byłych kolegów z zespołu.

W części pierwszej redaktor **Stanisław Szubert rozmawia z Sylwią Jarosz, aptekarką**. Dyskusja koncentruje się na kilku kluczowych tematach farmakologicznych:
* **Pigułka "po" (antykoncepcja awaryjna):** omówiono mechanizm jej dostępności bez recepty farmaceutycznej, którą magister farmacji może wystawić po krótkim wywiadzie w przystosowanym pokoju opieki farmaceutycznej. Usługa jest bezpłatna, choć sam preparat kosztuje około 60 zł. Lista aptek biorących udział w pilotażu jest dostępna na stronach NFZ i Ministerstwa Zdrowia. Pani Jarosz wyraża rozczarowanie małą liczbą aptek, które przystąpiły do programu, co zmusza pacjentki do pokonywania znacznych odległości.
* **Inne metody antykoncepcji:** wspomniano o pigułkach antykoncepcyjnych i wkładkach domacicznych dostępnych na receptę od ginekologa, zauważając wzrost świadomości społeczeństwa w zakresie świadomego rodzicielstwa.
* **Antykoncepcja męska:** trudności w ocenie popularności prezerwatyw ze względu na ich szeroką dostępność poza aptekami.
* **Źródła informacji:** najlepszym źródłem rzetelnej wiedzy są lekarze specjaliści lub bezpośrednia rozmowa z farmaceutą, ze względu na indywidualny dobór środków.
* **Sildenafil (Viagra):** rozmowa dotyka popularności sildenafilu, dostępnego bez recepty (w dawkach 25 mg i 50 mg), w wielu preparatach na rynku. Zainteresowanie jest duże, szczególnie w weekendy, wśród różnych grup wiekowych. Pani farmaceutka wyraża obawę o świadomość pacjentów w zakresie przeciwwskazań, zauważając ich wstyd i niechęć do rozmowy z farmaceutą o tych lekach.

Następnie **Stanisław Firszt, znany gawędziarz "Kalejdoskopu"**, przedstawia fascynujący życiorys **Józefa Wybickiego**, twórcy słów polskiego hymnu. Dowiedzieć się można o:
* Jego barwnym życiu, które mogłoby stać się kanwą serialu telewizyjnego.
* Pochodzeniu, edukacji u jezuitów i wczesnej karierze politycznej, m.in. udziale w elekcji Stanisława Augusta Poniatowskiego i byciu posłem w wieku 20 lat.
* Działalności w Konfederacji Barskiej jako emisariusz, pierwszym małżeństwie ze starszą o 17 lat kobietą.
* Kupnie majątku Manieczki po I rozbiorze Polski i drugim małżeństwie.
* Zawiłościach politycznych Wybickiego, w tym jego krótkim udziale w Konfederacji Targowickiej i późniejszym przejściu na stronę Kościuszki, a także przyjaźni z gen. Janem Henrykiem Dąbrowskim.
* Stworzeniu słów Mazurka Dąbrowskiego w 1797 roku we Włoszech, czerpiąc z melodii mazurka ludowego.
* Pobytach we Wrocławiu i wycieczce w Karkonosze z synami w 1803 roku, podczas której wpisał się (po francusku) do księgi pamiątkowej na Śnieżce, dziś przechowywanej w Muzeum Karkonoskim w Jeleniej Górze.
* Karierze w Księstwie Warszawskim jako senator-wojewoda oraz odznaczeniach Orderem Orła Białego i Legią Honorową.
* Współtworzeniu Królestwa Polskiego i pełnieniu funkcji prezesa Sądu Najwyższego (1817-1820).
* Niesprecyzowanych politycznych myślach Wybickiego, który służył wielu władcom, ale w sercu był polskim patriotą.
* Drodze Mazurka Dąbrowskiego od pieśni legionowej do oficjalnego hymnu Polski, co nastąpiło dopiero 26 lutego 1927 roku.

W dalszej części magazynu, redaktor **Stanisław Szubert gości Ryszarda Buziuka**, przewodniczącego Rady Seniorów Miasta Szklarskiej Poręby oraz wiceprzewodniczącego Centrum Edukacji Zdrowotnej Wita. Rozmowa dotyczy życia seniorów w Szklarskiej Porębie:
* Pan Buziuk pełni funkcję przewodniczącego od maja 2024 roku i ściśle współpracuje z kołem emerytów i rencistów.
* Seniorzy stanowią znaczną część społeczności Szklarskiej Poręby (ok. 2000 osób z 5000 mieszkańców) i są bardzo aktywni.
* Omówiono spotkania cykliczne na **"Peronie Czwartym"** – miejscu na dworcu PKP, gdzie seniorzy spotykają się z ciekawymi gośćmi (ratownicy medyczni, psycholog, Amazonki). Spotkania cieszą się ogromną popularnością (ok. 70 osób).
* Dostęp do "Peronu Czwartego" ułatwia **bezpłatna komunikacja miejska dla seniorów** posiadających lokalną kartę seniora.
* Wspomniano o dobrej współpracy z urzędem miasta i MOKSiAL-em (Miejskim Ośrodkiem Aktywności Lokalnej i Sportu).
* Rada Seniorów liczy 7 osób, a ogółem społeczność senioralna w Szklarskiej Porębie jest bardzo liczna i prężna.
* Poruszono **trudności życia w mieście turystycznym** – natłok turystów (ponad 60 tys. w sezonie), problemy z zakupami, wysokie ceny, co prowadzi do emigracji mieszkańców.
* Wyzwania związane z infrastrukturą: brak zieleni, potencjalne problemy z wodą.
* Problem drogi S3 i jej wpływu na centrum miasta, a także trudności w realizacji planów obejścia drogi ze względu na Karkonoski Park Narodowy.
* Działalność **Centrum Edukacji Zdrowotnej Wita**: plany na promocję zdrowia, konsultacje medyczne, a także organizację życia towarzyskiego, w tym wycieczek i balów karnawałowych.
* Dostęp do **usług rehabilitacyjnych** (w ośrodku zdrowia, KRUS, domowa rehabilitacja) oraz zniżki dla seniorów (50%) na basen i SPA w Dolnośląskim Centrum Sportu w Jakuszycach.
* Pan Ryszard Buziuk podaje numer kontaktowy dla zainteresowanych działalnością Rady Seniorów.

Na zakończenie audycji, **Agnieszka Smolińska z Książnicy Karkonoskiej**, występująca po raz ostatni w "Kalejdoskopie", poleca książkę **"Był sobie pies" Bruce’a Camerona** (czyta Robert Michalak). Opowiada o zmianach w wypożyczalni książki mówionej w Książnicy Karkonoskiej (przeniesienie do czytelni, dłuższe godziny otwarcia).

Audycję zrealizował dźwiękowo Dariusz Marchewka, a wśród autorów i realizatorów wymieniono Leszka Kopcia, Agnieszkę Smolińską, Stanisława Firszta, Stanisława Szuberta i Damiana Łyczaka.

Następnie audycja przenosi słuchaczy w świat tradycji bożonarodzeniowych, omawiając ich genezę, rozwój i symbolikę – od dawnych zwyczajów dekorowania domów, przez historię choinki, aż po różnorodne formy szopek, w tym unikalne szopki piramidowe charakterystyczne dla Dolnego Śląska. Szczególną uwagę zwrócono na lokalne dziedzictwo kulturowe oraz jego materialne ślady przechowywane m.in. w Muzeum Karkonoskim.

Końcowa część ma charakter refleksyjny – wskazuje na stopniowe zanikanie dawnych tradycji i ich symboliki w nowoczesnym świecie, gdzie święta stają się coraz bardziej uproszczone i powierzchowne. Całość tworzy spójną opowieść o potrzebie pielęgnowania zarówno wspólnoty lokalnej, jak i kulturowych korzeni.

Zapraszamy!

Podkreślono, że szachy są sportem całego życia, niezależnym od wieku i ograniczeń fizycznych, a ich popularność rośnie również dzięki wpływowi kultury i mediów. Po części poświęconej szachom audycja przechodzi do wątku historycznego, prezentując sylwetkę pruskiego dowódcy Ernsta von Zietena – jego udział w rozbiorach Polski, karierę wojskową oraz znaczącą rolę w wojnach napoleońskich.

Opisano jego działania podczas kampanii 1813 roku na Śląsku, udział w bitwie nad Kaczawą oraz późniejsze walki w Europie Zachodniej, w tym kluczową rolę kawalerii pod jego dowództwem w bitwie pod Waterloo. Całość ukazuje zarówno współczesne historie inspirujących ludzi, jak i ważne wydarzenia historyczne, tworząc różnorodny i angażujący program radiowy.

Zapraszamy!